Narodowa Strategia Onkologiczna na półmetku, a fundacja wytyka, że nie udało się osiągnąć żadnego z celów

Po sześciu latach realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej (2020-2030) większość najważniejszych obietnic wobec pacjentów nadal pozostaje niespełniona – taką ocenę sytuacji przedstawiają autorzy najnowszego raportu Onkofundacji Alivia. W ich opinii, choć kolejne zadania są formalnie zamykane, to oczekiwane rezultaty – szybsza diagnostyka, skuteczniejsza profilaktyka czy lepszy dostęp do leczenia – w większości nie zostały osiągnięte. Zgłaszalność na badania przesiewowe spadła poniżej poziomu z początku realizacji Strategii, w kraju brakuje ok. 500 onkologów, a system wciąż nie mierzy jakości leczenia.

Przyjęty w 2020 roku program miał stanowić największą reformę polskiej onkologii. Jednak – w ocenie autorów raportu –  na razie się to nie nie udało. Onkofundacja Alivia diagnozuje, że choć kolejne zadania są formalnie zamykane, to nie ma oczekiwanych rezultatów. Chodzi o szybszą diagnostykę, skuteczniejszą profilaktykę czy lepszy dostęp do leczenia.

Strategia wyznaczyła 95 zadań i 28 rezultatów, które miały poprawić sytuację pacjentów oraz przygotować system na rosnącą liczbę zachorowań na nowotwory. Sześć lat po wdrożeniu programu Onkofundacja Alivia podjęła się własnej oceny tego, co z tych obietnic udało się zrealizować.

Wnioski wyciągnięte przez autorów raportu są jednoznaczne. Zwracają oni uwagę, że spośród 78 zadań wyznaczonych do realizacji do końca 2025 r. w pełni i na czas wykonano jedynie 26, czyli zaledwie co trzecie. Co gorsza, według ich analizy, spośród 16 oczekiwanych rezultatów, których termin już minął, nie udało się osiągnąć żadnego. Jedynym odnotowanym przez nich wyjątkiem jest wzrost liczby lekarzy, który osiągnięto przed czasem. Jednak, jak podkreślają twórcy raportu, sukces administracyjny rzadko przekłada się na rzeczywistą poprawę sytuacji chorego.
 

W opinii autorów raportu najbardziej alarmujące wnioski dotyczą profilaktyki nowotworów. Przypominają oni, że Narodowa Strategia Onkologiczna zakładała, iż do końca 2024 r. na badania w kierunku raka piersi zgłosi się 60% uprawnionych (wobec 39% w 2020 r.), na badania raka szyjki macicy – 60% (wobec 17%), a raka jelita grubego – 30% (wobec 18%).

W ocenie Onkofundacji Alivia, zamiast planowanych wzrostów nastąpił regres poniżej punktu wyjścia. Na koniec 2025 roku zgłaszalność do programów profilaktycznych wynosiła odpowiednio
 

• 33,5% w programie profilaktyki raka piersi,

• 15,8% w programie badań przesiewowych raka jelita grubego,

• 12,3% w programie profilaktyki raka szyjki macicy.

   

Zdaniem twórców raportu wyniki te są nie tylko dalekie od celów, ale i niższe od poziomu bazowego z 2020 roku, co prowadzi ich do wniosku, że kluczowy filar walki z rakiem nie działa z oczekiwaną skutecznością. Zwracają oni również uwagę, że progu zgłaszalności na poziomie 16%, który uprawniałby placówki POZ do dodatku motywacyjnego w programie badań raka jelita grubego, nie osiągnął żaden podmiot w kraju. Autorzy raportu podkreślają także, iż mimo terminu wyznaczonego na koniec 2025 r. nie uruchomiono zapowiadanych ogólnopolskich badań przesiewowych w kierunku raka płuca i raka gruczołu krokowego. Stało się tak pomimo faktu, że – jak przywołują za ustaleniami Najwyższej Izby Kontroli – na kampanie zachęcające do badań wydano w latach 2019–2023 około 136 mln zł, co w ich ocenie nie przyniosło żadnego mierzalnego efektu.
 

W ocenie autorów opracowania trudności z realizacją Narodowej Strategii Onkologicznej są widoczne na niemal każdym etapie opieki. Choć odnotowują oni wzrost ogólnej liczby specjalistów onkologii klinicznej (w Polsce jest obecnie 1274 lekarzy specjalistów, z czego 1258 aktywnie wykonuje zawód), to powołując się na szacunki ekspertów, wskazują na utrzymujący się niedobór około 500 medyków. Zdaniem autorów raportu braki te odpowiadają niemal jednej trzeciej rzeczywistych potrzeb systemu. Sytuację w ich opinii pogarsza fakt, że blisko dwie trzecie miejsc rezydenckich w specjalizacjach onkologicznych pozostaje pustych – w 2024 r. zapełniono zaledwie 24,5% miejsc, a w 2025 r. jedynie 33,1%.

Wskaźniki profilaktyki pierwotnej również zostały ocenione przez autorów negatywnie. Wskazują oni, że program szczepień przeciw HPV objął zaledwie 15,08% populacji docelowej, podczas gdy Strategia zakładała osiągnięcie 60% do końca 2028 roku. Zdaniem Onkofundacji Alivia, zamiast planowanej poprawy wskaźników zdrowotnych obserwujemy niekorzystne trendy: rośnie odsetek osób z nadwagą i otyłością, zwiększa się liczba palących papierosy oraz e-papierosy, a zachorowalność na nowotwory skóry wzrosła o ponad 20% względem okresu bazowego. Autorzy raportu oceniają również, że tempo rozszerzania dostępu do innowacyjnych terapii onkologicznych jest zbyt wolne, by zrealizować cel objęcia refundacją 90% terapii dostępnych w Unii Europejskiej.

W swojej ocenie organizacji opieki onkologicznej autorzy raportu wytykają systemowi poważne zaległości. Wskazują, że wyspecjalizowane ośrodki kompleksowego leczenia (tzw. Cancer Units) dla raka płuca, nowotworów ginekologicznych i urologicznych miały działać już od 2020 r. – i podkreślają, że po pięciu latach wciąż ich nie ma. Skutki tego stanu rzeczy autorzy ilustrują danymi: o ile w raku piersi, gdzie funkcjonują Breast Cancer Units, aż 96% leczenia zabiegowego rozliczane jest w ramach procedury DiLO, o tyle w raku płuca wskaźnik ten spada do 79%. Zdaniem autorów terminowość diagnostyki onkologicznej w skali kraju uległa pogorszeniu, a obietnica objęcia 100% pacjentów koordynowaną opieką do końca 2024 r. pozostała niespełniona.

Autorzy raportu stawiają również tezę, że system w praktyce nie mierzy własnych efektów. Zwracają uwagę na brak wdrożenia elektronicznej karty DiLO (eDiLO), co w ich opinii uniemożliwia centralne monitorowanie przestrzegania wytycznych diagnostyczno-terapeutycznych. Podkreślają, że nie działa ogólnopolski pomiar satysfakcji pacjentów ani rejestry narządowe, a pierwsze publiczne wskaźniki jakości leczenia NFZ ma opublikować dopiero w 2026 r., mimo że pacjenci mieli uzyskać do nich dostęp już w 2021 r.. Bez tych narzędzi – jak oceniają autorzy – jakość i bezpieczeństwo leczenia pozostają nierozliczalne.

Onkofundacja Alivia dokonała własnego porównania wszystkich 16 województw w sześciu kluczowych obszarach ścieżki pacjenta. W ocenie autorów raportu uzyskane wyniki układają się w mapę głębokich, strukturalnych nierówności, w której najlepszy profil prezentuje województwo podlaskie, a najtrudniejszy – świętokrzyskie i lubuskie.

Autorzy raportu oceniają rozpiętości geograficzne jako drastyczne, podając następujące zestawienie:

•  Kadry: W województwie mazowieckim na 100 tys. mieszkańców przypada 5,65 onkologa, podczas gdy w opolskim – zaledwie 1,18 (blisko pięciokrotna różnica).

  Reklama

•  Profilaktyka: Objęcie badaniami w kierunku raka piersi waha się od 39,6% w woj. wielkopolskim do 29,0% w opolskim, a raka szyjki macicy – od 18,9% w świętokrzyskim do zaledwie 9,0% w lubuskim.

•  Efekt zdrowotny: Relacja liczby zgonów do liczby zachorowań wynosi od 0,43 na Podkarpaciu do 0,61 na Śląsku.

Zdaniem autorów raportu, powyższe dane dowodzą, że cel wyrównania dostępu do profilaktyki i leczenia nie został osiągnięty, a kod pocztowy pacjenta wciąż pozostaje jednym z kluczowych czynników decydujących o rokowaniach.

Autorzy raportu podkreślają, że jego publikacja przypada na okres szczególnie trudnej debaty o przyszłości polskiego systemu ochrony zdrowia. Przywołują oni głosy organizacji pacjenckich, które alarmują, że problemy finansowe sektora mogą przełożyć się na wydłużanie kolejek, ograniczenie dostępności świadczeń i zahamowanie rozpoczętych reform.

W ocenie twórców raportu, w takich warunkach kluczowe znaczenie ma pytanie o to, czy państwo zdoła dokończyć cele zapisane w Strategii. Autorzy jednoznacznie oceniają, że właśnie teraz potrzebna jest konsekwencja, a nie spowalnianie działań, ponieważ starzejące się społeczeństwo przyniesie dalszy wzrost liczby zachorowań.

- Największym wyzwaniem jest teraz luka finansowa w systemie ochrony zdrowia, która w 2026 r. szacowana jest na około 23 mld zł, a prognozy ostrzegają, że bez zmian może sięgnąć nawet 171 mld zł w 2040 r. Skutki są już odczuwalne dla pacjentów onkologicznych: od 2026 r. ograniczono rozliczanie nadwykonań w diagnostyce, w tym w kolonoskopii, gastroskopii, rezonansie i tomografii, czyli w badaniach decydujących o wczesnym wykryciu nowotworu. Stawką jest pytanie zasadnicze: czy w warunkach narastającej presji finansowej Polskę będzie stać na leczenie onkologiczne na poziomie światowym?– ocenia i pyta Joanna Frątczak-Kazana.

W podsumowaniu autorzy raportu podkreślają, że w onkologii nie da się odzyskać straconego czasu. W ich ocenie druga połowa realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej będzie ostatecznym testem dla państwa, który wykaże, czy potrafi ono przełożyć deklaracje na realną szansę dla pacjentów. Zapowiadając dalszy monitoring, Onkofundacja Alivia podkreśla, że jej celem jest dostarczanie pacjentom niezależnej oceny jakości i dostępności leczenia w Polsce.