Ile wynosi niewidoczny rachunek choroby? 27,5 mld zł rocznie ucieka ochronie zdrowia

Innowacje medyczne przestają być jedynie kosztem – stają się fundamentem strategii gospodarczej kraju. O nowoczesne podejściu do zdrowia obywateli i budowaniu silnego PKB przez innowacje medyczne dyskutowali eksperci podczas konferencji „To czego nie widać kosztuje najwięcej. Wartość społeczno-ekonomiczna innowacji w ochranie zdrowia”.

Polski system ochrony zdrowia mierzy się dziś z podwójną presją – demograficzną i organizacyjną. Liczba pacjentów rośnie szybciej niż zasoby kadrowe i infrastrukturalne, co skutkuje przeciążeniem personelu, wydłużeniem kolejek oraz rosnącymi oczekiwaniami społecznymi wobec skuteczności medycyny. Jednocześnie notujemy wskaźnik dzietności najniższy w historii. W tej rzeczywistości zapewnienie dostępu do nowoczesnych i zgodnych z aktualną wiedzą medyczną rozwiązań to nie luksus, ale kluczowy instrument pozwalający ograniczać przyszłe wydatki w budżecie państwa.

Z dwóch raportów systemowych przygotowanych przez EconMed Europe wyłania się alarmujący obraz. Tylko dwa obszary terapeutyczne - rak piersi i choroby siatkówki (zwyrodnienie plamki związane z wiekiem - AMD oraz cukrzycowy obrzęk plamki - DME) - kosztowały polską gospodarkę w 2024 roku łącznie prawie 27,5 mld zł.

Co istotne, nakłady Narodowego Funduszu Zdrowia na leczenie to zaledwie ułamek tej kwoty. W przypadku raka piersi wydatki NFZ pokrywają jedynie 20% całkowitych kosztów, natomiast przy chorobach siatkówki jest to zaledwie 8%. Pozostała część to niewidoczny rachunek społeczny, który płacą pacjenci, ich rodziny i pracodawcy. Składają się na niego utracona praca, wolne dni na leczenie czy godziny poświęcone na opiekę nad chorym.

W 2024 roku leczeniem z powodu raka piersi objętych było ponad 231 tys. Polaków, a chorób siatkówki - ponad 339 tys.  Spośród aktywnych zawodowo pacjentek z rakiem piersi aż 66% rezygnuje z pracy z powodu choroby, a te, które pracują, korzystają ze zwolnień lekarskich średnio przez 31 dni w roku.

Z kolei w przypadku AMD i DME (choroby siatkówki), gdzie szczyt zachorowań przypada na 60.–75. rok życia, aż 84% stanowią koszty społeczno-ekonomiczne, związane głównie z utratą samodzielności. Co trzeci pracujący pacjent zmuszony jest zredukować wymiar pracy średnio o 13 godzin tygodniowo. 

Istotnym zagadnieniem jest świadomość kosztów ekonomicznych nie tylko dla płatnika (NFZ), ale też dla pacjenta, jego rodziny i gospodarki w sytuacji, gdy dana terapia jest niedostępna. W praktyce koszty te dzielą się na cztery główne kategorie:

• Koszty bezpośrednie leczenia: ponoszone przez system ochrony zdrowia oraz samych pacjentów.
• Koszty utraty produktywności zawodowej: absencja w pracy chorych i ich bliskich, obniżona wydajność podczas pracy (tzw. prezenteizm), a także wydatki związane z niepełnosprawnością czy przedwczesną śmiercią.
• Koszty opieki nieformalnej: czas i wysiłek rodziny, która przejmuje obowiązki domowe i życiowe chorego, na co wskazuje m.in. 37% pacjentów z chorobami siatkówki narzekających na trudności z częstymi wizytami w ośrodkach.
• Koszty niemierzalne wprost: utrata samodzielności, degradacja jakości życia, izolacja społeczna oraz psychologiczne obciążenie najbliższego otoczenia.

Dochodzi tu do głosu koszt, którego żaden arkusz kalkulacyjny nie rejestruje: czas i siły bliskich. Kobiety w wieku produkcyjnym rezygnujące z rozwoju, seniorzy tracący samodzielność, członkowie rodzin porzucający pracę, by towarzyszyć chorym. 

 Wczesne wykrycie raka piersi oraz szybkie wdrożenie nowoczesnego standardu terapii sprawiają, że pacjentka leczona efektywnie wraca na rynek pracy, nie stanowi obciążenia dla społeczeństwa, a swoją pracą bezpośrednio przyczynia się do zwiększania PKB kraju.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w przypadku chorób siatkówki. Nieleczone lub leczone zbyt późno AMD i DME prowadzą do trwałej utraty wzroku. Pacjent staje się całkowicie zależny od otoczenia - przestaje prowadzić samochód, czytać czy gotować. Opiekunowie chorych poświęcają na dodatkową opiekę czas równoważny aż kilkunastu dniom roboczym rocznie.

Coraz więcej państw dostrzega, że wydatków na zdrowie nie można traktować wyłącznie w kategoriach obciążenia budżetowego.

Sposób liczenia kosztów chorób wprost przekłada się na jakość decyzji publicznych. Jeśli politycy będą brać pod uwagę wyłącznie koszty medyczne, decyzje będą zapadać na podstawie niepełnych danych, a gospodarka nadal będzie tracić aktywność zawodową pacjentów i ich opiekunów. Spojrzenie na pełną wartość zdrowia pozwala dostrzec rzeczywisty zwrot z inwestycji medycznych i skuteczniej odpowiedzieć na narastające wyzwania.

Polska szybko się starzeje - seniorzy stanowią już około 26% społeczeństwa i ten odsetek będzie rósł. To poważny test dla całego sposobu myślenia o inwestycjach publicznych.