Koordynator onkologiczny powinien być zawodem medycznym (WYWIAD)

Wprowadzony w 2015 roku pakiet onkologiczny gwarantuje każdemu pacjentowi onkologicznemu, leczonemu "szybką ścieżką", opiekę koordynatora. W wielu placówkach taka osoba funkcjonuje tylko na papierze. Między innymi o tym, dlaczego tak się dzieje, Polityka Zdrowotna rozmawiała z dr n. o zdrowiu Elizą Działach, Prezes Zarządu ON-KO Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Koordynatorów Opieki Onkologicznej.

Jakie są zadania koordynatorów onkologicznych? Czym one się różnią od zadań  koordynatorów innych specjalności?

Każda specjalizacja ma pewną specyfikę działań. Głównie chodzi jednak o to, żeby zabezpieczyć pacjenta kompleksowo, holistycznie w ramach jego potrzeb. To właśnie potrzeby pacjenta dedykowane są jego rozpoznaniu, stąd różnice w zadaniach poszczególnych koordynatorów.

Na jakich szczeblach leczenia funkcjonuje koordynacja onkologiczna?

Według obowiązujących przepisów pakietu onkologicznego koordynatora wybiera konsylium, więc towarzyszy on pacjentowi od momentu rozpoczęcia leczenia. Natomiast jeżeli mówimy tutaj o kompleksowej opiece nad pacjentem z rakiem piersi czy z rakiem jelita, to wówczas koordynator wspiera pacjenta od samego początku, czyli już na etapie diagnostyki. W pilotażu sieci onkologicznej jest podobnie - koordynator towarzyszy pacjentowi od etapu diagnostyki ambulatoryjnej.

Czy zakres działalności koordynatorów jest wystarczający?

Zakres działalności, jeśli chodzi o pacjenta, jest na tyle kompleksowy, że jak najbardziej zabezpiecza potrzeby pacjenta onkologicznego od samego początku, czyli od momentu podejrzenia czy rozpoznania nowotworu złośliwego i towarzyszy mu przez wszystkie poszczególne etapy leczenia. Patrząc z perspektywy naszych doświadczeń, pacjenci wręcz nalegają na to, żeby przydzielane im były takie osoby, które będą towarzyszyć im w procesie leczenia, do których będą mogli zwrócić się o pomoc, ale także które ułatwią przekazywanie pacjenta pomiędzy jednostkami. To jest zresztą bardzo ważne, żeby pacjent wiedział do kogo i w czyje ręce powinien się udać w każdym kolejnym etapie swojego leczenia czy diagnostyki.

A czy pacjenci w ogóle wiedzą, że mogą na pomoc takiego koordynatora liczyć?

Dla niektórych jest to zdecydowanie zaskoczenie, ponieważ w różnych jednostkach - czy to diagnozujących pacjentów onkologicznych, czy też leczących, komórki koordynowanej opieki są różnie zorganizowane. Często zdarza się tak, że pacjent pierwotnie leczony w innym miejscu niekoniecznie miał w ogóle styczność z koordynatorem. Przydziela się go po prostu na papierze, bo takie są wymogi ze strony Narodowego Funduszu Zdrowia. Duża część pacjentów nie wie, że taki koordynator powinien być gdzieś wśród nich obecny.

Czy takie sytuacje wynikają z niewystarczającej liczby koordynatorów, czy może jest inny powód?

Myślę, że wynika to z kilku rzeczy. Po pierwsze: jest za mało koordynatorów. Po drugie: przepisy są na tyle elastyczne, że nie stanowią jednoznacznie, jak powinny wyglądać kwestie dotyczące organizacji komórki koordynowanej opieki zdrowotnej. Również zadania koordynatora nie są uregulowane ustawowo, przez co często zdarza się tak, że koordynator, oprócz swoich podstawowych powinności, wykonuje też zadania dotyczące np. statystyki medycznej, czyli jest koderem medycznym. Koordynatorem może też być sekretarka w gabinecie lekarza, sekretarka na oddziale czy sam lekarz. Nie mamy na ten moment jako koordynatorzy usankcjonowań ani dotyczących zawodu medycznego, ani tak naprawdę głębokich regulacji dotyczących naszego wykształcenia. Przepisy ustawy nie wymagają od nas ukończenia studiów medycznych, ani żadnych innych studiów, więc w wielu jednostkach koordynator posiada tylko wykształcenie średnie, a oprócz tego sprawuje inne funkcje.

Czy według Pani funkcję koordynatora powinny sprawować odpowiednio wykształcone osoby?

Uważam, że koordynator powinien mieć po pierwsze: odpowiednie kompetencje i wykształcenie, stricte medyczne, żeby móc pacjentowi jasno wytłumaczyć terminy medyczne. Po drugie: koordynator powinien mieć jasno określone zadania. Jeśli ktoś jest koordynatorem, to nim po prostu jest - czyli zajmuje się kompleksowo organizacją opieki nad pacjentem, organizacją swojej własnej pracy, a do tego potrzebne są oczywiście jasno wyznaczone zadania i funkcje, które pełni w jednostce. Koordynator powinien być po prostu obecny w życiu pacjenta. Kolokwialnie śmiejemy się, że jesteśmy przyjacielem każdego pacjenta, który do nas przyjdzie, czyli jesteśmy taką osobą, do której pacjent wie, że zawsze może się zwrócić, a jego wątpliwości zostaną rozwiane.

Czy koordynator może koordynować proces leczenia kilku pacjentów czy jest zazwyczaj przypisany do jednego pacjenta?

Nie mamy usankcjonowanej liczby pacjentów, jaka może przypadać na jednego koordynatora, więc bywa różnie. Zazwyczaj koordynator zajmuje się kilkoma pacjentami jednocześnie. W większych jednostkach koordynatorzy są przypisywanie zgodnie z podziałem na zespoły narządowe. Natomiast w mniejszych jednostkach zdarza się tak, że nie ma podziału na takie zespoły. Wtedy koordynator zajmuje się dosłownie wszystkimi pacjentami. W pilotażu sieci onkologicznej na jednego koordynatora przypada 40 pacjentów rozpoczynających proces diagnostyczno-leczniczy w danym miesiącu.

Czy taka sytuacja, kiedy koordynatorów brakuje i jedna osoba zajmuje się wszystkimi pacjentami, nie wpływa na poziom opieki nad pacjentem?

Oczywiście, że wpływa. Przede wszystkim wpływa na odczucia pacjentów onkologicznych. Należy wziąć pod uwagę, że dzisiaj mówimy o dużym rozwoju onkologii. Obecnie na nowotwory choruje się i to często długie lata, ponieważ efekty leczenia są na tyle dobre, że pacjenci mogą żyć z rozsianymi nowotworami nawet długi czas. Dodatkowo, narażenie na nowotwory złośliwe przychodzi wraz z wiekiem. Mamy starzejące się społeczeństwo, więc zachorowań na nowotwory będziemy mieć coraz więcej. Z kolei taki starszy pacjent szczególnie potrzebuje takiej osoby, która kompleksowo pomoże mu się odnaleźć w systemie ochrony zdrowia oraz w sposób jasny i rzetelny przekaże najważniejsze informacje, które powinien zapamiętać. Pacjenci często nie znają terminów medycznych, szczególnie ci starsi, którzy mają też swoje problemy wynikające  z podeszłego wieku. Czasem tacy pacjenci są na tyle pogubieni, że trzeba ich zaprowadzić na badanie krwi czy badanie tomografii komputerowej. Koordynatorzy pomagają pacjentom również w taki sposób.

Czy wobec tego koordynator powinien mieć określone kompetencje miękkie albo cechy, aby tę funkcję wykonywać?

Tak. Taka osoba powinna mieć pewne cechy charakteru, które pomogą jej w tej pracy. Samo koordynowanie pacjenta w teorii nie jest trudnym zadaniem. Trzeba po prostu ułożyć chronologicznie proces diagnostyczno-terapeutyczny, we współpracy z lekarzami, diagnostami, fizjoterapeutami czy innymi specjalistami, którzy pomagają nam kompleksowo zająć się pacjentem. Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że do wykonywania funkcji koordynatora potrzebne są predyspozycje. To jest bardzo obciążająca psychicznie praca. Dopóki jednak nie będzie regulacji prawnych, to tak naprawdę trudno jest określić w ilu jednostkach ochrony zdrowia taki koordynator po prostu jest tym koordynatorem, bo został wzięty z przysłowiowej "łapanki”. Jeżeli będziemy mieć takie przepisy, będzie otwarta furtka do kształcenia kompetentnych osób. Udało nam się, we współpracy ze Śląskim Uniwersytetem Medycznym, otworzyć od października tego roku kierunek koordynator medyczny, który w sposób rzetelny będzie kompleksowo przygotowywał osoby, które już są w systemie oraz osoby, które chciałyby kiedyś pełnić funkcję koordynatora, poprzez pogłębienie wiedzy medycznej, psychologicznej, założeń systemowych itd. Na ten moment mamy uruchomione dwie specjalności: koordynator w opiece kardiologicznej i onkologicznej. Mamy nadzieję, że sukcesywnie będziemy poszerzać listę specjalności, chociaż obecny program tak naprawdę przygotowuje absolwentów do wszystkich koordynowanych opiek, które w tym momencie funkcjonują w systemie.

Jak pacjenci oceniają współpracę z koordynatorem?

Często pacjenci uważają, że jesteśmy ich przewodnikami, więc czasem nasze zdanie dla nich się najbardziej liczy. My oczywiście wzmacniamy przekaz płynący od lekarzy. Można powiedzieć, że jesteśmy ich aniołami stróżami. Pacjenci wiedzą, że koordynator zawsze im na wszystko odpowie, przypomni o badaniach oraz poinformuje o kolejnej wizycie w ambulatorium czy też na oddziale. Oprócz tego, pani mgr Jagoda Dziurkowska - Wolny, wiceprezes Stowarzyszenia, cały czas poszerzając swoją wiedzę, widzi potrzebę funkcjonowania koordynatora, który jest oddany pacjentowi, który ma dla niego wachlarz możliwości w postaci np. przewodników, broszur informacyjnych, edukacji, jeżeli dla pacjenta jest coś niejasne. To są takie kwestie, które wspomagają naszych już obciążonych lekarzy, których oczywiście mamy w deficycie.

Czy jako stowarzyszenie podejmują Państwo obecnie jakieś działania, aby funkcję koordynatora przekształcić w zawód medyczny?

Razem z panią mgr Jagodą Dziurkowską - Wolny z Górnośląskiego Centrum Medycznego w Katowicach-Ochojcu złożyłyśmy wniosek do Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej o usankcjonowanie funkcji koordynatora, jako nowego zawodu medycznego. Na ten moment otrzymałyśmy informację, że sprawa jest w toku, więc czekamy na jej rozwiązanie.

Co trzeba zmienić na szczeblu legislacyjnym w kwestii koordynacji opieki onkologicznej?

Poza usankcjonowaniem prawnym funkcji koordynatorów jako nowego zawodu medycznego, potrzebne jest między innymi określenie ich zadań. Jako stowarzyszenie nad takimi rekomendacjami pracujemy. Potrzebne jest również ujednolicenie tej funkcji w każdej jednostce. Wiemy, że sieć onkologiczna pewne rzeczy zmieni, natomiast każdy przepis można interpretować w różny sposób, a nam zależy, żeby koordynatorzy byli rzeczywiście widoczni i obecni przy pacjencie, a dodatkowo, aby to były osoby do tego wykwalifikowane.

Polecamy także:

Karta DiLO - przepustka do szybkiej diagnozy onkologicznej

NFZ "uwalnia" dane o kartach DILO

Krajowa Sieć Onkologiczna od 1 stycznia 2023 w całym kraju