Czym jest antybiotykooporność i jakie są jej przyczyny

Antybiotykooporność to coraz częstszy problem u pacjentów. Jak podaje WHO (Światowa Organizacja Zdrowia), w latach 2000-2015 stosowanie antybiotyków na całym świecie wzrosło o 65%, natomiast do 2050 roku liczba zgonów z powodu antybiotykooporności może wzrosnąć do 10 mln rocznie. Jak powstaje antybiotykooporność i jak się przed nią uchronić? NFZ radzi.

Antybiotykooporność to zdolność bakterii do przeciwstawiania się działaniu antybiotyków. Bakterie oporne mogą namnażać się podczas podawanej terapii i przekazywać zdolność obrony kolejnym bakteriom. Wyróżnia się antybiotykooporność nabytą, która wynika z nieprawidłowości w dobranym leczeniu i stosowaniu leku lub naturalną, która wynika z uwarunkowanych genetycznie mechanizmów obronnych komórek bakterii, np. niektóre szczepy gronkowca wytwarzają penicylinazy, które powodują odporność na antybiotyki, jeszcze zanim penicylina zostanie wprowadzona. 

Według Naczelnej Izby Lekarskiej zjawisko narastania oporności bakterii na antybiotyki stanowi jeden z najpoważniejszych problemów medycznych, epidemiologicznych a nawet ekonomicznych. Nieuzasadnione stosowanie antybiotyków najczęściej dotyczy chorób wirusowych, które stanowią 80 proc. przyczyn ostrych zakażeń dróg oddechowych. 

Pierwszą przyczyną antybiotykooporności jest ich nadmierne lub niepotrzebne stosowanie. Dużym błędem jest zażywanie antybiotyków bez konsultacji z lekarzem (np. używanie antybiotyku, który pomógł dawniej na jakąś chorobę albo dzielenie się antybiotykiem z domownikami w celach profilaktycznych). 

Kolejna ważna przyczyna antybiotykooporności to przerywanie antybiotykoterapii po ustąpieniu początkowych objawów infekcji. Na początku stosowania danego leku organizm niszczy te bakterie, które są najmniej oporne na antybiotyk. Gdy stosujemy go krócej niż zaleca lekarz, po pozbyciu się bakterii najmniej wrażliwych na lek, w naszym ciele zostają jeszcze bakterie o największej odporności, czyli najważniejsze do unicestwienia. 

Dużym problemem jest także nieskuteczna antybiotykoterapia (niewłaściwe rozpoznanie etiologii wirusowej). Może wynikać ze złego rozpoznania choroby lub nieznajomości naturalnej oporności danego patogenu. 

Jak informuje Naczelna Izba Aptekarska: 

Nieskuteczność antybiotykoterapii dobranej przez lekarza może być także przyczyną nieznajomości aktualnej sytuacji epidemiologicznej w danym rejonie. Lekarze powinni dysponować taką wiedzą zwłaszcza w odniesieniu do gatunków bakterii, które z natury są zarówno bardziej odporne na działanie antybiotyków, jak i odpowiadają za najczęstsze zakażenia. Takie gatunki nazywane są alarmowymi i zalicza się do nich m.in. Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Staphylococcus aureus, Enterococcus spp., Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa i Acinetobacter baumannii. 

Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) podaje sześć podstawowych zasad, którymi należy się kierować przy antybiotykoterapii:

1. Infekcji wirusowych nie leczymy antybiotykami.

2. Antybiotyki przyjmujemy tylko na podstawie zlecenia lekarza.

3. Nie przyjmujemy niewykorzystanych w poprzednich kuracjach antybiotyków.

4. Stosujemy antybiotyki tak długo jak to zalecił lekarz, w innym przypadku może pojawić się antybiotykooporność.

5. Niepotrzebnie podany antybiotyk może sprzyjać powstawaniu oporności bakterii, niszczyć fizjologiczną florę bakteryjną przewodu pokarmowego a czasami powodować działania niepożądane.

6. W trakcie terapii antybiotykami zapytajmy lekarza o probiotyki mające na celu zapobiec eliminacji naturalnej jelitowej flory bakteryjnej przewodu pokarmowego.

- Zalecane jest wykonanie posiewu materiału od chorego (np. krwi, moczu, wymazu z gardła) w celu określenia, jaka bakteria jest odpowiedzialna za zakażenie i jaka jest jej wrażliwość na antybiotyki.

- W przypadku ustalenia zakażenia wirusowego antybiotyk nie jest potrzebny i nie powinien być stosowany.

- Gdy podejmujemy leczenie antybiotykiem bez wyniku badania mikrobiologicznego mamy do czynienia z terapią empiryczną (polega na przewidywaniu rodzaju drobnoustroju wywołującego chorobę na podstawie miejsca wystąpienia infekcji i objawów. Lekarz bierze pod uwagę również aktualne dane epidemiologiczne dotyczące bakterii).

- Gdy znamy drobnoustrój wywołujący zakażenie i jego wrażliwość na antybiotyki, mówimy o leczeniu celowanym, które jest najbardziej skuteczne.

- Decyzja o włączeniu do terapii antybiotyków powinna być podejmowana każdorazowo przez lekarza.