Wiadomo, gdzie może wybuchnąć kolejna epidemia choroby odzwierzęcej. Naukowcy stworzyli mapę ryzyka

Eksperci ostrzegają, że aż 9,3 proc. powierzchni Ziemi to potencjalne ogniska nowej epidemii choroby odzwierzęcej, podaje GW. Czy świat jest gotowy na kolejne globalne zagrożenie po COVID-19?

Zoonozy, czyli choroby odzwierzęce, odpowiadają za blisko 70 proc. wszystkich nowych infekcji wirusowych i bakteryjnych u ludzi. Najbardziej znanym przykładem w XXI wieku pozostaje COVID-19 – choroba, która zabiła oficjalnie ponad 7 milionów ludzi, a według wielu szacunków rzeczywista liczba ofiar może być trzykrotnie wyższa.

W Polsce pandemia COVID-19 spowodowała dramatyczną nadumieralność – ponad 205 tysięcy zgonów między styczniem 2020 r. a marcem 2022 r. System ochrony zdrowia nie był w stanie udźwignąć skali wyzwania.

Zespół badaczy z Wspólnego Centrum Badawczego Unii Europejskiej (JRC) opublikował w „Science Advances” globalną mapę ryzyka wybuchu kolejnej epidemii choroby odzwierzęcej.

Najwyższe ryzyko – rejony tropikalne

Według analiz, rejony najbardziej narażone na pojawienie się nowej epidemii to:

• Ameryka Łacińska (Amazonia)

• Afryka Subsaharyjska

• Południowo-Wschodnia Azja

• Oceania

Dobra wiadomość? Polska – podobnie jak większość Europy – znajduje się w strefie bardzo niskiego ryzyka. Ale czy to wystarczy, by spać spokojnie?

Mimo że niektóre kraje są statystycznie bezpieczne, globalna mobilność ludzi i towarów sprawia, że lokalne epidemie mogą w ciągu dni przerodzić się w pandemię. Przykład? Koronawirus SARS-CoV-2 – który z lokalnego ogniska w Chinach w kilka tygodni opanował świat.

Naukowcy wskazują kilka kluczowych czynników zwiększających ryzyko przeniesienia choroby ze zwierząt na ludzi:

Czynniki środowiskowe

• Bliskość lasów i siedlisk dzikich zwierząt

• Wysoka koncentracja zwierząt hodowlanych

• Intensywne użytkowanie gruntów rolnych

• Utrata bioróżnorodności

Zmiany klimatu

• Wzrost temperatury

• Nieregularne opady i susze

• Zaburzenia ekosystemów

Czynnik ludzki:

• Gęstość zaludnienia

• Urbanizacja

• Niska odporność populacji

Choć choroby zakaźne budzą najwięcej emocji, to choroby niezakaźne – tzw. cywilizacyjne – zabijają znacznie więcej ludzi każdego roku. Schorzenia układu sercowo-naczyniowego pochłaniają rocznie niemal 18 milionów ofiar, mimo że są w dużej mierze możliwe do uniknięcia.

Eksperci nie mają wątpliwości – kolejna pandemia jest tylko kwestią czasu, a pytanie brzmi nie "czy", lecz "kiedy i gdzie". Świat potrzebuje lepszej prewencji, szybszych reakcji i globalnej współpracy w walce z chorobami zakaźnymi – zanim będzie za późno.

Czym są choroby odzwierzęce (zoonozy)?

Choroby odzwierzęce, czyli zoonozy, to infekcje, które mogą przenosić się ze zwierząt na ludzi. Ich źródłem są wirusy, bakterie, grzyby lub pasożyty bytujące u zwierząt domowych i dzikich. Przykładami są COVID-19, grypa ptasia, wścieklizna czy gorączka Ebola.

Dlaczego choroby odzwierzęce nazywane są „cichą bombą biologiczną”?

Bo wiele z nich rozwija się niezauważalnie w populacji zwierząt, a po mutacji potrafi błyskawicznie przeskoczyć na człowieka. Naukowcy ostrzegają, że takie ukryte ogniska mogą stać się źródłem kolejnej pandemii, podobnie jak w przypadku koronawirusa.

Gdzie na świecie może wybuchnąć następna pandemia?

Największe ryzyko występuje w regionach o dużej bioróżnorodności i bliskim kontakcie ludzi ze zwierzętami – w Azji Południowo-Wschodniej, Afryce Subsaharyjskiej oraz Ameryce Południowej. Tam dochodzi do częstych mutacji wirusów zoonotycznych.

Czy Polska jest narażona na choroby odzwierzęce?

Polska należy do krajów o stosunkowo niskim ryzyku wystąpienia pandemii odzwierzęcych. Działa tu skuteczny nadzór epidemiologiczny, a kontakt ludzi z dzikimi zwierzętami jest ograniczony. Nie oznacza to jednak pełnego bezpieczeństwa – zagrożenia globalne mogą przenosić się przez podróże i handel.

Jak globalizacja wpływa na ryzyko wybuchu pandemii?

Globalizacja przyspiesza przemieszczanie się ludzi, zwierząt i towarów, co sprzyja rozprzestrzenianiu się patogenów. Wystarczy kilka godzin, aby wirus z jednego kontynentu dotarł na drugi. Dlatego lokalna epidemia może w krótkim czasie przerodzić się w globalne zagrożenie.

Co wpływa na wzrost ryzyka epidemii odzwierzęcych?

Do głównych czynników należą: wylesianie, urbanizacja, zmiany klimatu, handel dzikimi zwierzętami i rosnąca liczba kontaktów między ludźmi a zwierzętami. Te procesy zwiększają prawdopodobieństwo, że patogen przekroczy barierę gatunkową.

Jak można zapobiegać rozprzestrzenianiu się chorób odzwierzęcych?

Kluczowa jest profilaktyka: kontrola handlu zwierzętami, higiena hodowli, monitoring sanitarno-epidemiologiczny i szybka reakcja służb zdrowia. Ważną rolę odgrywa też edukacja społeczeństwa i międzynarodowa współpraca naukowa.

Jakie zwierzęta są najczęstszym źródłem zoonoz?

Do najczęstszych rezerwuarów wirusów należą nietoperze, gryzonie, ptaki i ssaki hodowlane. To właśnie u nich dochodzi do mutacji patogenów, które następnie mogą przenosić się na człowieka.

Czy zmiany klimatu zwiększają ryzyko nowych pandemii?

Tak. Wzrost temperatur, topnienie lodowców i zmiany siedlisk zwierząt prowadzą do migracji gatunków i kontaktu z ludźmi. Tym samym powstają nowe drogi przenoszenia wirusów i bakterii, co sprzyja powstawaniu zoonoz.

Jakie są najgroźniejsze znane choroby odzwierzęce?

Do najgroźniejszych należą: COVID-19, grypa ptasia, SARS, MERS, Ebola, wścieklizna i denga. Wspólną cechą jest zdolność do szybkiego rozprzestrzeniania się i wysoka śmiertelność w populacjach nieodpornych.

Czy można przewidzieć, gdzie pojawi się nowy wirus?

Nie z pełną pewnością, ale naukowcy tworzą mapy ryzyka oparte na danych o bioróżnorodności, gęstości zaludnienia i klimacie. Modele predykcyjne WHO i CDC wskazują, że szczególnie narażone są regiony Afryki i Azji Południowo-Wschodniej.