Pierwsza pomoc - co zmieniło się w Polsce od 30 maja 2025r.? Analiza nowelizacji ustawy o ratownictwie medycznym

Niedawna, duża nowelizacja ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, wprowadziła szereg reform w systemie ochrony zdrowia. Zmiany, które weszły w życie 30 maja 2025 r., obejmują m.in. nowe definicje ustawowe, wprowadzenia motocyklowych jednostek ratunkowych, podziału zespołów podstawowych na dwu- i trzyosobowe składy oraz obowiązku zapewnienia wsparcia psychologicznego i szkoleń z zakresu samoobrony dla członków zespołów ratownictwa medycznego. Nowe przepisy mają na celu poprawę efektywności działań ratowniczych, zwiększenie bezpieczeństwa personelu oraz dostosowanie systemu do współczesnych wyzwań. Reformę ustawy podsumowują Katarzyna Szambelan i Monika Błachnio, prawniczki z kancelarii F/K Legal.

W dniu wejścia w życie nowelizacji ustawy zmieniła się definicja pierwszej pomocy. Osoby jej udzielające, a niewykonujące zawodu medycznego zyskały nowe, istotne uprawnienie. Zgodnie z aktualnym brzmieniem przepisów, w sytuacji nagłego zagrożenia zdrowotnego możliwe jest wykorzystanie przez osoby udzielające pomocy nie tylko wyrobów medycznych, ale również produktów leczniczych dostępnych na miejscu – w tym tych wydawanych z przepisu lekarza, o ile są dopuszczone do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak czytamy w uzasadnieniu ustawy nowelizującej, potrzeba tej zmiany wynikała z rosnącej liczby przypadków, w których konieczne było zastosowanie leków przypisanych indywidualnie pacjentowi, takich jak adrenalina w ampułkostrzykawce, insulina czy preparaty przeciwpadaczkowe. Dotychczas przepisy nie pozwalały osobom bez uprawnień medycznych na ich podanie, nawet jeśli lek znajdował się przy pacjencie i jego użycie mogło uratować życie. Nowa regulacja odpowiada na realne potrzeby osób przewlekle chorych i świadków zdarzeń, w których konieczne jest udzielenie pierwszej pomocy.

Nowelizacja wprowadziła także istotne zmiany w zakresie organizacji dyspozytorni medycznych. Nadal utrzymany zostaje generalny wymóg funkcjonowania jednej dyspozytorni medycznej w obrębie województwa. Jednak nowelizacja rezygnuje z dotychczasowego enumeratywnego wskazania województw (dotychczas mazowieckiego i śląskiego), w których dopuszczalne było prowadzenie dwóch dyspozytorni. Zamiast tego, możliwość prowadzenia przez wojewodów dwóch lub trzech dyspozytorni w danym województwie uzależniona będzie od liczby mieszkańców danego regionu. Oznacza to bardziej elastyczne podejście, które pozwala dostosować infrastrukturę dyspozytorni do rzeczywistych potrzeb demograficznych i obciążenia systemu.

Wprowadzona zmiana stanowi odpowiedź na wyzwania, jakie ujawniły się w ostatnich latach w związku z pandemią COVID-19 oraz zwiększonym napływem obywateli  Ukrainy. Pandemia unaoczniła potrzebę sprawniejszej koordynacji działań ratowniczych i elastyczniejszego zarządzania zasobami systemu ochrony zdrowia. W ostatnich latach istotnie zmieniła się także sytuacja demograficzna Polski, co ma bezpośredni wpływ na funkcjonowanie Państwowego Ratownictwa Medycznego, w szczególności na organizację i rozmieszczenie dyspozytorni medycznych.

Nowelizacja ustawy przewiduje utworzenie nowego typu zespołów ratownictwa medycznego – motocyklowych jednostek ratunkowych. Motocyklowe zespoły będą docierać do miejsc, do których nie mogą dojechać tradycyjne ambulanse, zwłaszcza podczas dużych zgromadzeń oraz w sytuacjach utrudnień komunikacyjnych. W skład motocyklowych jednostek ratunkowych wchodzić ma co najmniej jedna osoba uprawniona do wykonywania medycznych czynności ratunkowych będąca lekarzem systemu, pielęgniarką systemu lub ratownikiem medycznym

Liczba motocyklowych jednostek ratunkowych będzie określona w wojewódzkich planach działania systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, przy czym na każde rozpoczęte 400 tysięcy mieszkańców województwa przypadać będzie nie więcej niż jedna taka jednostka. W uzasadnieniu zmian podkreślono również, że w niektórych rejonach operacyjnych wojewoda może zdecydować o braku uruchomienia motocyklowych jednostek ratunkowych, jeśli nie zostaną zidentyfikowane przesłanki ich funkcjonowania – takie jak duże aglomeracje miejskie lub utrudnienia w ruchu ambulansów.

Czas funkcjonowania tych zespołów będzie ograniczony do okresu od 1 maja do 30 września roku kalendarzowego, a ich dzienny czas działania nie może przekraczać 12 godzin. Finansowanie tych zespołów będzie realizowane na zasadach analogicznych do pozostałych naziemnych zespołów ratownictwa medycznego.

Ustawa przewiduje również istotną zmianę w organizacji zespołów podstawowych ratownictwa medycznego poprzez wprowadzenie podziału na zespoły dwu- oraz trzyosobowe. Przed zmianą minimalny skład zespołu podstawowego określony w ustawie o Państwowym Ratownictwie Medycznym wynosił dwie osoby uprawnione do wykonywania medycznych czynności ratunkowych. Mimo, że był to wymóg minimalny, jak wskazywane jest w uzasadnieniu zmiany, w praktyce ponad 90% zespołów podstawowych działała w dwuosobowym składzie, co w wielu przypadkach okazywało się niewystarczające do skutecznego udzielenia pomocy.

Istnieją bowiem sytuacje, w których obecność trzeciej osoby w zespole jest konieczna. Przykłady takich przypadków to m.in. resuscytacja krążeniowo-oddechowa w zespołach, które nie dysponują urządzeniami do automatycznego masażu klatki piersiowej, transport pacjentów z otyłością olbrzymią, czy transport matki z noworodkiem. W takich sytuacjach większy skład zespołu znacząco podnosi skuteczność pracy ratowników oraz bezpieczeństwo zarówno pacjentów, jak i samych członków zespołu.

Wprowadzenie trzyosobowych zespołów podstawowych, ma również pozwolić na zróżnicowanie stawek ryczałtu dobowego przez Narodowy Fundusz Zdrowia w zależności od liczby osób w składzie zespołu. Dzięki tej zmianie system ratownictwa medycznego ma zwiększyć elastyczność i możliwość lepszego dopasowania zasobów do potrzeb konkretnych sytuacji, co ostatecznie ma przyczynić się do poprawy jakości i efektywności udzielanej pomocy.

W nowelizacji ustanowiono również obowiązek zapewnienia wsparcia psychologicznego dla członków zespołów ratownictwa medycznego. Dotychczas obowiązek zapewnienia takiego wsparcia dotyczył jedynie dyspozytorów medycznych, natomiast członkowie zespołów ratunkowych pozostawali bez formalnej ochrony psychicznej ze strony systemu. Uwzględniając specyfikę ich pracy — częsty kontakt z stresującymi i traumatycznymi zdarzeniami — wprowadzono obowiązek zapewnienia wsparcia psychologicznego także dla tej grupy pracowników. Zadanie to zostanie powierzone dysponentom zespołów ratownictwa medycznego. Zakres wsparcia psychologicznego będzie wzorowany na obowiązującym modelu dla dyspozytorów medycznych, jednak nie obejmie udziału psychologów w procesach rekrutacyjnych czy szkoleniach zawodowych. Wsparcie będzie udzielane wyłącznie za zgodą zainteresowanego, a psychologowie będą zobowiązani corocznie raportować dysponentom realizację zadań związanych z świadczoną pomocą. Warto podkreślić, że w wielu przypadkach taka forma wsparcia była udzielana bez wyraźnego obowiązku wynikającego z ustawy, jednak nowelizacja formalizuje tą kwestię i wprowadza jasne ramy prawne, które mają zapewnić powszechne wsparcie psychologiczne dla wszystkich członków zespołów ratownictwa medycznego.

Drugim kluczowym elementem nowelizacji zapewniającym wsparcie zespołów medycznych jest wprowadzenie obowiązkowych, cyklicznych szkoleń z zakresu samoobrony oraz technik deeskalacyjnych dla wszystkich członków zespołów ratownictwa medycznego. Szkolenia te mają na celu przekazanie wiedzy i umiejętności umożliwiających minimalizowanie ryzyka agresji oraz skuteczne radzenie sobie z sytuacjami konfliktowymi, które są nieodłącznym elementem pracy ratowników. Program obejmie omówienie podstaw prawnych dotyczących samoobrony, granic obrony koniecznej, stosowania przymusu bezpośredniego, a także technik mających na celu deeskalację agresywnych zachowań. Szkolenia będą organizowane i finansowane przez wojewodów, z możliwością współfinansowania przez dysponentów, samorządy, organizatorów oraz ze środków europejskich. Planowany jest system rotacyjny, zakładający przeszkolenie wszystkich ratowników co pięć lat, co ma zagwarantować stałe podnoszenie kompetencji i bezpieczeństwa pracy. Ustalono również możliwość zwolnienia z obowiązku szkolenia osób, które w ostatnich dwóch latach odbyły kursy obejmujące podobny zakres tematyczny.

Nowelizacja w dalszym ciągu utrzymuje możliwość nałożenia kary umownej lub rozwiązania umowy z NFZ, w przypadku odmowy przyjęcia pacjenta (w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, urazowego lub urazowego dziecięcego) przywiezionego przez zespół ratownictwa medycznego. Wprowadzone zmiany nałożyły jednak obowiązek dla ministra zdrowia, określenia w drodze rozporządzenia maksymalnego czasu na rozpoczęcie hospitalizacji pacjenta. Choć ostatecznie zrezygnowano z propozycji regulacji limitu czasu – maksymalnie 15 minut – na przejęcie chorego przez placówkę wprost w ustawie, projekt wydawanego na jej podstawie rozporządzenia, przewiduje konieczność przyjęcia „niezwłocznie”, nie dłużej niż 15 minut. Takie rozwiązanie podyktowane zostaje koniecznością możliwie szybkiego zwolnienia zespołu ratownictwa medycznego, tak aby mógł on nieść pomoc kolejnym osobom.

Dodatkowo, wprowadzono obowiązek, aby informacja o odmowie była przekazana do NFZ w ciągu 7 dni. Nadto, dodano zapisy dotyczące przypadku zgonu pacjenta lub martwego urodzenia. Przepisy te nie dotyczą motocyklowych jednostek ratunkowych.

Nowością jest również możliwość nałożenia tego rodzaju sankcji (kary umownej lub rozwiązania umowy) także, w sytuacji niewykonania decyzji krajowego czy wojewódzkiego koordynatora ratownictwa medycznego.

Autorki:

r. pr. Katarzyna Szambelan – Lawyer w F/K Legal

Monika Błachnio – Praktykantka w F/K Legal