Kontrola NIK: Profilaktyka dzieci i młodzieży w POZ z licznymi nieprawidłowościami

Mimo że dzieci i młodzież do 19. roku życia mają prawo do bezpłatnych badań profilaktycznych w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ), w latach 2022–2024 korzystała z nich jedynie niewielka część uprawnionych. Najwyższa Izba Kontroli wskazuje, że ograniczona realizacja świadczeń, niepełna dokumentacja medyczna oraz niewystarczający nadzór nad systemem utrudniają wczesne wykrywanie chorób, wad rozwojowych i innych problemów zdrowotnych.

Choć badania profilaktyczne nie są obowiązkowe, ich wykonywanie rekomendują zarówno Ministerstwo Zdrowia, jak i lekarze. W kontrolowanym okresie spośród ponad 3,5 mln uprawnionych dzieci poziom realizacji poszczególnych świadczeń wynosił od 16,9 do 42,3 proc. W przypadku testów przesiewowych wykonywanych przez pielęgniarki POZ wskaźniki w skali kraju były wyższe i sięgały od 43,2 do 67 proc., jednak wyniki poszczególnych placówek znacząco się różniły. W sześciu spośród 18 skontrolowanych przychodni nie wykonano ani jednego testu przesiewowego, a w kolejnych trzech objęto nimi jedynie od 0,5 do 4,3 proc. uprawnionych dzieci.  

NIK zwraca uwagę, że lekarze, pielęgniarki i położne często nie realizowali pełnego zakresu badań przewidzianych w obowiązujących przepisach lub ich wykonanie nie znajdowało potwierdzenia w dokumentacji medycznej.

Kontrola wykazała również, że placówki POZ w niewystarczającym stopniu zachęcały rodziców do korzystania z badań profilaktycznych. Najczęściej brakowało:

• bezpośrednich informacji o korzyściach wynikających z badań,
• przypomnień o terminach ich wykonania,
• działań zwiększających zgłaszalność dzieci na wizyty profilaktyczne.

Zdaniem NIK ogranicza to możliwość wykorzystania danych z profilaktyki do monitorowania stanu zdrowia najmłodszych oraz wczesnego wykrywania poważnych schorzeń i wad rozwojowych.

Profilaktyczne świadczenia dla dzieci do ukończenia 19. roku życia realizują lekarze, pielęgniarki i położne POZ. Obejmują one m.in. porady i wizyty patronażowe, badania bilansowe oraz testy przesiewowe, których zakres jest określony w przepisach dotyczących świadczeń gwarantowanych.

Brak systematycznej profilaktyki może opóźniać rozpoznanie nie tylko chorób i zaburzeń rozwojowych, lecz także przypadków niewłaściwego traktowania dzieci przez opiekunów.

Kontrola została przeprowadzona w Ministerstwie Zdrowia, pięciu oddziałach wojewódzkich NFZ oraz 18 placówkach POZ w województwach: lubuskim, opolskim, podkarpackim, śląskim, warmińsko-mazurskim.

W skali kraju lekarze POZ wykonywali badania bilansowe u zaledwie 25,2–26,2 proc. dzieci, a porady patronażowe obejmowały od 39 do 42,3 proc. uprawnionych. Pielęgniarki realizowały testy przesiewowe u 43,2–67 proc. dzieci, natomiast wizyty patronażowe jedynie u 16,9–18,2 proc.

Najwyższy poziom realizacji odnotowano w przypadku wizyt patronażowych wykonywanych przez położne. Według danych Ministerstwa Zdrowia objęły one od 126,6 do 128,9 proc. populacji noworodków. Wyższy wskaźnik wynikał z rozliczania wizyt dzieci urodzonych pod koniec roku kalendarzowego, które odbywały się już w kolejnym roku.

Na finansowanie świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej, w tym badań profilaktycznych dzieci i młodzieży, przeznaczono:

• 3,2 mld zł w 2022 r.,
• 3,6 mld zł w 2023 r.,
• 3,8 mld zł w 2024 r.

Dodatkowo za wizyty patronażowe położnych wypłacano około 36–37 mln zł rocznie. Jednocześnie NFZ przekazuje placówkom stawkę kapitacyjną za każdego zadeklarowanego pacjenta niezależnie od tego, czy korzysta on ze świadczeń.

Jednym z najczęściej stwierdzanych problemów były niekompletne wpisy w dokumentacji medycznej. W 17 z 18 skontrolowanych placówek brakowało potwierdzenia wykonania pełnego zakresu badań profilaktycznych.

Według NIK mogło to wynikać z:

• wykonywania badań przy okazji wizyt związanych z chorobą dziecka,
• złożoności problemów zdrowotnych zgłaszanych przez rodziców,
• nieznajomości aktualnych wymagań wynikających z przepisów.

W efekcie nie było możliwe jednoznaczne ustalenie, czy wszystkie wymagane świadczenia zostały wykonane.

Izba oceniła, że Minister Zdrowia dysponował ograniczoną wiedzą o rzeczywistym poziomie realizacji profilaktyki zdrowotnej dzieci i młodzieży. Nie posiadał pełnych danych dotyczących liczby wykonanych świadczeń przez lekarzy, pielęgniarki i położne POZ.

Kontrola wykazała również, że:

• nie egzekwowano od wszystkich placówek obowiązkowych sprawozdań statystycznych MZ-11 (roczne sprawozdanie o działalności i pracujących w ambulatoryjnej opiece zdrowotnej),
• nie prowadzono skutecznego nadzoru nad działalnością NFZ i świadczeniodawców w tym obszarze,
• nie przeprowadzano kontroli mimo ustawowych uprawnień,
• opóźniano prace nad aktualizacją przepisów, które nadal odwoływały się do zlikwidowanych typów szkół.

Zdaniem NIK działania podejmowane przez resort miały charakter jednostkowy i nie przyczyniły się do zwiększenia liczby wykonywanych badań profilaktycznych.

Kontrola wykazała również niewystarczający nadzór ze strony Narodowego Funduszu Zdrowia. Poza pojedynczymi przypadkami Fundusz nie kontrolował realizacji badań profilaktycznych, a wojewódzkie oddziały nie analizowały przekazywanych raportów w sposób pozwalający zweryfikować rzeczywisty poziom wykonywania świadczeń.

Dodatkowo stwierdzono liczne rozbieżności pomiędzy dokumentacją medyczną a danymi przekazywanymi do NFZ i sprawozdaniami MZ-11. Jedynie pięć spośród 18 skontrolowanych placówek przekazało dane odpowiadające faktycznie wykonanym świadczeniom. W 12 placówkach informacje zawarte w raportach były niezgodne z ustaleniami kontroli oraz danymi przekazanymi do oddziałów NFZ.

W ocenie NIK brak wiarygodnych danych ogranicza możliwość oceny skuteczności profilaktyki zdrowotnej dzieci i młodzieży oraz utrudnia planowanie działań służących poprawie stanu zdrowia najmłodszych.