Jak weryfikować stosowanie się pacjenta do zleconej farmakoterapii?

Stosowanie się do zaleceń lekarskich jest podstawą prawidłowego, bezpiecznego oraz skutecznego przebiegu leczenia. Tymczasem szacuje się, że średnio połowa pacjentów nie przestrzega zaleceń. W Polsce, w przypadku niektórych chorób, odsetek ten jest wyższy i sięga nawet 70 proc. Choć w praktyce, nieprzestrzeganie zaleceń jest trudne do uchwycenia, dostępne są bardzo proste narzędzia, które pozwalają lekarzowi kontrolować poprawność farmakoterapii oraz dyscyplinować pacjenta.

Przyczyny nieprzestrzegania zaleceń leżą zarówno po stronie pacjentów jak i systemu. Duże znaczenie w tym aspekcie ma właściwa komunikacja personelu medycznego z chorym, dzięki której proces leczenia powinien być dostosowany do potrzeb i możliwości pacjenta. Z pomocą przychodzą proste narzędzia, które wykorzystane na wizycie pozwolą zweryfikować stosowanie się pacjenta do terapii a docelowo poprawić stopień przestrzegania  zaleceń, który to stanowi globalne wyzwanie w zakresie skuteczności leczenia.

Coraz częściej stosowanie wielu terapii oraz tzw. leczenia wspomagającego jest możliwe w warunkach domowych. Wymogiem jest wówczas pełna współpraca chorego z lekarzem. Szczególnej uwagi w zakresie przestrzegania zaleceń wymagają osoby starsze oraz przewlekle chorzy. Badania dowodzą, że ci chorzy, u których objawy choroby nie rzutują w znaczący sposób na funkcjonowanie mają tendencję do częstszego bagatelizowania zaleceń terapeutycznych w przeciwieństwie do pacjentów, u których objawy choroby mają wpływ na ich codzienność. 

Odstępstwa od zaleceń mogą polegać na incydentalnym pomijaniu pojedynczej dawki leku, świadomym zaprzestaniu leczenia, ale także zwiększeniu dawki np. celem przyspieszenia efektu terapeutycznego. Nieprzestrzeganie zaleceń to także przyjmowanie leku o niewłaściwej porze, bądź przyjmowanie go przed posiłkiem, gdy ten wymaga przyjęcia po.

Badania pokazują, że nieprzestrzeganie zaleceń terapeutycznych szczególnie często dotyczy wspomnianych osób przewlekle chorych. W tym przypadku, co drugi pacjent nie leczy się prawidłowo.

Nieco lepiej sytuacja wygląda u pacjentów objętych leczeniem antybiotykami. Tutaj szacuje się, że zaleceń nie przestrzega 38 proc chorych. W terapii nadciśnienia tętniczego średnia europejska nieprzestrzegania zaleceń wynosi 44 proc. W Polsce jest ona wyższa i oscyluje w granicach 60 proc. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała problem nieprzestrzegania zaleceń terapeutycznych za jeden z najważniejszych czynników odpowiadających za brak wyników leczenia.

Istnieje szereg powodów nieprzestrzegania zaleceń przez pacjentów. Do najczęstszych zalicza się:

- wiek chorego

- sytuację rodzinną chorego (problem w dużej części dotyczy osób samotnych)

- trudną sytuację finansową pacjenta 

- wielochorobowość (konieczność przyjmowania dużych ilości leków o różnych porach - większa liczba stosowanych przez pacjenta leków zwiększa prawdopodobieństwo błędnego ich przyjmowania; przy stosowaniu leku raz na dobę zgodność z zaleceniami wynosi 80 proc., spada ona do 60 proc, w sytuacji gdy schemat leczenia obejmuje przyjmowanie leków dwa razy dziennie; duża liczba leków zwiększa również ryzyko wystąpienia działań niepożądanych zniechęcając do kontynuowania terapii) 

- długość prowadzonej terapii (wraz z czasem trwania leczenia zwiększa się odsetek pacjentów przedwcześnie przerywających leczenie; badania dowodzą, że już w 2 miesiącu terapii 25 proc. chorych rezygnuje z leczenia lub bez konsultacji dokonuje modyfikacji terapii, po 6 miesiącach leczenie kontynuuje już mniej niż połowa pacjentów, co jest szczególnie widoczne u pacjentów zmagających się z cukrzycą oraz schorzeniami sercowo-naczyniowymi)

- tryb życia (duża liczba podróży oraz wzmożona aktywność zawodowa nie sprzyja regularnemu przyjmowaniu leków)

- zaburzenia psychiczne oraz zaburzenia pamięci

- problemy systemowe (np. krótkie wizyty niepozwalające choremu w pełni zrozumieć schematu leczenia)

Istnieje kilka metod umożliwiających weryfikację stosowania przez pacjenta zleconego leku. Do najczęściej stosowanych narzędzi kontroli poprawności farmakoterapii należą:

- monitorowanie preskrypcji leków (w tym przypadku pomocny może być współczynnik MPR oznaczający iloraz liczby dni, na które zostały wystawione recepty do liczby dni do rzeczywistego ponowienia recept; współczynnik wyrażany jest w procentach - gdy MPR < 100% sugeruje on pominięcie określonego odsetka dni zleconej terapii)

- proszenie pacjenta o przynoszenie na kolejne wizyty pustych opakowań po lekach, w celu weryfikacji ich stosowania

- umiejętnie prowadzony z pacjentem wywiad dotyczący działania zleconych leków, w tym ewentualnych działań niepożądanych, jakie mogą pojawić się w trakcie leczenia

- w uzasadnionych przypadkach zlecanie badań (pobór moczu, krwi) mających na celu potwierdzenie obecności leku (metoda choć może wydawać się najbardziej obiektywna, jest bardzo kosztowna i może nie wykluczyć sytuacji, w której pacjent przyjął zwiększoną dawkę leków przed samą wizytą wywołując w organizmie podobny wynik, jak przy regularnym stosowaniu medykamentów).

Korzystanie z powyższych metod - mimo pewnych ograniczeń każdej z nich - jest działaniem niezwykle istotnym, pozwalającym na bieżąco monitorować przebieg terapii, a w razie potrzeb także interweniować, dokonywać jej modyfikacji. W sytuacji stwierdzenia zaniedbań ze strony pacjenta, od lekarza oczekuje się  odszukania ich przyczyny oraz podjęcia próby ich wykluczenia. Jednocześnie podkreślić należy, że przestrzeganie zaleceń to wspólna odpowiedzialność obu stron: zarówno chorego jak i lekarza.

Źródło: journals.viamedica.pl

Polecane: