USA wychodzą z WHO. Dr Gałązka-Sobotka: „WHO jest nam niezbędna w walce z epidemiami”. Ile to kosztuje Polskę?

Wyjście USA z WHO wraca jak polityczny bumerang, ale jego skutki nie zatrzymują się na granicach Stanów Zjednoczonych. W rozmowie na antenie TOK FM dr Małgorzata Gałązka-Sobotka tłumaczy, czym naprawdę jest Światowa Organizacja Zdrowia, dlaczego budzi dziś tak silne emocje, co oznacza utrata amerykańskich pieniędzy i ile kosztuje Polskę bycie w WHO.

WHO, czyli Światowa Organizacja Zdrowia, przez dekady była obecna raczej w tle polityk krajowych, bo codzienne decyzje o leczeniu, profilaktyce i dostępie do świadczeń zapadają na poziomie państw, regionów i lokalnych instytucji. Jednak wyjście USA z WHO sprawiło, że organizacja wróciła na pierwsze strony debat publicznych, choć – jak podkreśla dr Małgorzata Gałązka-Sobotka na antenie radia TOK FM – nie dlatego, że WHO nagle ogłosiła przełomowy program, tylko dlatego, że została wciągnięta w spór polityczny.

Przypomnijmy, amerykański prezydent 

Ekspertka w swojej analizie osadza sprawę w czasie i wskazuje, że to nie jest nowa historia, tylko powrót do decyzji sprzed kilku lat:

Rzeczywiście, Światowa Organizacja Zdrowia, mimo że funkcjonuje od 1938 roku, to to właśnie weszła znowu na w obszar zainteresowania światowej opinii publicznej. Może nie dlatego, że wprowadziła jakąś konkretne rozwiązanie, jakąś konkretną inicjatywę, tylko właśnie Donald Trump zainteresował się nią, a tak naprawdę zakwestionował jej funkcję, ogłaszając już w 2020 roku chęć wyjścia Stanów Zjednoczonych z tej organizacji.

Dr Gałazka-Sobotka wyjaśnia, że ważne jest też to, że wyjście USA z WHO nie dzieje się „z dnia na dzień”. I przypomina o formalnościach i o tym, że decyzje polityczne mogą zostać cofnięte przez kolejną administrację:

W rozmowie pada fundamentalne pytanie: Skoro zdrowie „robi się” lokalnie i krajowo, to czy WHO w ogóle jest potrzebna? Dr Gałązka-Sobotka pokazuje i wyjaśnia mechanizm jej funkcjonowania, całą „drabinkę” decydentów, od najbliższego środowiska życia po poziom globalny.

Najpierw wskazuje, że dla obywatela kluczowe jest to, co najbliżej: dom, gmina, miasto, region. Dopiero potem państwo i minister zdrowia. A dopiero na końcu – organizacje międzynarodowe. Mimo to WHO ma swoje zadanie, bo skupia 194 państwa i tworzy platformę, w której gromadzi się wiedzę i wypracowuje wspólne ramy działania:

Jednocześnie ekspertka bardzo mocno podkreśla granice wpływu WHO. To nie jest globalny rząd zdrowia, który „zakłada kajdany” państwom. To raczej miejsce, gdzie uzgadnia się standardy, rekomendacje i język rozmowy o zagrożeniach.

W tym sensie WHO jest częścią infrastruktury globalnego bezpieczeństwa zdrowotnego. Niewidocznej na co dzień, ale kluczowej wtedy, gdy pojawiają się epidemie, kryzysy i choroby, których nie da się zatrzymać na granicy państwa.

Jednym z najważniejszych wątków rozmowy są pieniądze. Dr Gałązka-Sobotka wyjaśnia, że WHO przechodzi reformę, a jednym z problemów organizacji była struktura przychodów: tylko niewielka część pochodziła ze składek członkowskich, a duża z dobrowolnych wpłat największych darczyńców. To rodziło pytania o wpływy i priorytety.

Ekspertka opisuje to wprost, wskazując na skalę zależności:

Wyjście USA z WHO oznacza realny ubytek w budżecie. Dr Gałązka-Sobotka mówi o „prawie 20 proc. przychodów”, które wypada z systemu, bo Stany Zjednoczone były jednym z kluczowych sponsorów, a obok nich także amerykańscy darczyńcy prywatni:

W rozmowie pojawia się też moment, w którym ekspertka bardzo jasno sugeruje, że w tle sporu jest konflikt o zaległości i o przepływy finansowe:

W rozmowie TOK FM wyjście USA z WHO jest też przedstawione jako element szerszego projektu politycznego. Dr Gałązka-Sobotka mówi, że Donald Trump kwestionuje zasadność działania wielu organizacji międzynarodowych, a WHO jest jedną z nich.

Podkreśla też, że to nie tylko kwestia pieniędzy, ale też konfliktu o wpływy i o to, kto realnie „ustawia” agendę globalnego zdrowia:

Najmocniej wybrzmiewa jednak ostrzeżenie, że największym zagrożeniem nie jest sama instytucja, tylko wciągnięcie zdrowia w logikę partyjnych starć. Ekspertka mówi o tym jako o realnym ryzyku dla obywateli:

W wywiadzie pada pytanie, które brzmi jak marzenie: Czy można stworzyć globalną instytucję zdrowia wolną od polityki? Dr Gałązka-Sobotka odpowiada bez wahania, pokazując, że w realnym świecie interesy państw i wpływy będą obecne zawsze.

Jej stanowisko jest jednoznaczne i celowo pozbawione złudzeń:

Jednocześnie ekspertka nie zostawia słuchaczy w poczuciu bezradności. Skoro polityki nie da się usunąć, można ją neutralizować poprzez aktywność państw członkowskich i wzmacnianie roli tych, którzy chcą budować zdrowie publiczne ponad doraźnymi sporami.

W rozmowie pojawia się też polska perspektywa. Pada konkret o składce Polski do WHO, która wynosi 16 milionów złotych rocznie. To kwota, którą łatwo politycznie wykorzystać, mówiąc:

Zostawmy te pieniądze w kraju. 

Dr Gałązka-Sobotka pokazuje jednak, że takie myślenie bywa zbyt proste, bo wartość WHO nie polega na transakcji „płacę i natychmiast dostaję usługę”.

Ekspertka mówi o tym, zestawiając logikę rachunkową z logiką inwestycji w bezpieczeństwo:

Ważne jest też pytanie, które dr Gałązka-Sobotka stawia słuchaczom: Czy w momencie kryzysów i napięć międzynarodowych naprawdę opłaca się „psuć” to, co działa choćby częściowo? I czy wyjście USA z WHO nie jest właśnie przykładem decyzji, która może uruchomić efekt domina?

Na pytanie, komu WHO jest naprawdę potrzebna, dr Gałązka-Sobotka mówi, że Polska prawdopodobnie poradziłaby sobie bez WHO, choć straciłaby ważne wsparcie. Ale są państwa, które bez tej organizacji zostają bez zasobów, kompetencji i standardów.

Ekspertka tłumaczy, że WHO to nie luksus dla bogatych, tylko infrastruktura wsparcia dla krajów, które same nie zbudują systemu zdrowia publicznego. I dopiero wtedy widać, dlaczego globalne zdrowie jest wspólną sprawą:

W tym miejscu pada też kluczowa diagnoza: bez WHO trudniej byłoby walczyć z epidemiami chorób zakaźnych, bo nie chodzi tylko o leczenie pojedynczych pacjentów, ale o skoordynowane podejście, standardy i mobilizację międzynarodową. Dr Gałązka-Sobotka mówi to w formie mocnej tezy, którą powtarza: „

W wywiadzie pada też przykład, który pokazuje, że WHO nie jest abstrakcją. Dr Gałązka-Sobotka przypomina o deklaracji z 1978 roku, która stała się ramą myślenia o podstawowej opiece zdrowotnej, o lekarzu rodzinnym i pracy zespołowej.

To jest jeden z tych momentów, gdy WHO nie działa jak „władza”, tylko jak źródło kierunku, który państwa mogą wdrożyć. Ekspertka ujmuje to tak:

W tej perspektywie WHO jest nie tyle „dodatkiem”, ile źródłem wspólnego języka, który pomaga budować systemy zdrowia. Tyle że to państwo decyduje, czy ten język przekuje w realne działania.

Pojawia się też wątek szczególnie gorzki, bo dotyczy nie globalnej polityki, ale praktyki krajowej. Dr Gałązka-Sobotka mówi wprost, że nawet najlepsze wytyczne i rekomendacje nic nie dadzą, jeśli państwa nie potrafią ich „skonsumować” i wdrożyć.

To kluczowe przesunięcie odpowiedzialności. WHO może przygotować dokumenty, standardy, rekomendacje. Ale na końcu i tak liczy się determinacja rządów i sprawność wdrażania. Ekspertka ujmuje to w długiej, bardzo mocnej wypowiedzi, poprzedzonej refleksją o tym, że sama baza wiedzy nie zmienia rzeczywistości:

Ekspertka dodaje, że w Polsce diagnozy są znane od lat, a problemem jest brak konsekwencji we wdrażaniu, co widać choćby w obszarze szczepień: