Zalecenia WHO HIV 2026: co się zmienia w leczeniu i profilaktyce

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) aktualizuje zalecenia dotyczące klinicznego postępowania w HIV. Nowe wytyczne obejmują optymalizację terapii antyretrowirusowej, zapobieganie przenoszeniu wirusa z matki na dziecko oraz profilaktykę gruźlicy u osób żyjących z HIV, odzwierciedlając postęp naukowy od czasu skonsolidowanych zaleceń WHO z 2021 r. Dokument ma wspierać podejście oparte na dowodach i efektywne kosztowo, poprawiające wyniki leczenia i ograniczające śmiertelność związaną z HIV, a w szerszej perspektywie przyspieszać realizację celu, jakim jest eliminacja AIDS jako zagrożenia dla zdrowia publicznego.

W praktyce klinicznej wytyczne porządkują decyzje terapeutyczne, upraszczają ścieżki postępowania i ułatwiają wdrażanie zmian w systemie ochrony zdrowia. WHO wprost wskazuje, że od publikacji skonsolidowanych zaleceń z 2021 r. leczenie HIV wyraźnie się rozwinęło. Pojawiły się nowe dane dotyczące zarówno zoptymalizowanych schematów antyretrowirusowych, jak i prostszych opcji profilaktyki gruźlicy u osób żyjących z HIV. W podejściu opartym na dowodach i efektywnym kosztowo stoi cel poprawy wyników leczenia i ograniczenie zgonów związanych z HIV.

Na świecie szacunkowo żyje około 40,8 mln osób zakażonych HIV, w tym około 1,4 mln dzieci w wieku 0–14 lat (dane globalne za 2024 r., szacunki WHO/UNAIDS). Dla większości pacjentów dzięki postępowi medycyny HIV może być dziś chorobą przewlekłą, z którą da się normalnie funkcjonować, pracować, zakładać rodzinę i planować przyszłość pod warunkiem wczesnego rozpoznania oraz dobrze dobranej, skutecznej terapii. Postęp medycyny w ostatnich latach był w tym obszarze znaczący, dlatego wytyczne muszą nadążać za zmianą praktyki klinicznej. Zalecenia WHO HIV 2026 porządkują to, co ma największe przełożenie na bezpieczeństwo pacjentów i codzienną praktykę kliniczną. Zmiany dotyczą trzech obszarów, które rzadko da się od siebie oddzielić: doboru terapii antyretrowirusowej, zapobiegania zakażeniom u dzieci oraz profilaktyki gruźlicy.

Zaktualizowane zalecenia WHO podtrzymują schematy leczenia oparte na dolutegrawirze jako preferowanej opcji zarówno w leczeniu początkowym, jak i w kolejnych liniach terapii HIV. W centrum nadal pozostaje skuteczność leczenia i jego ciągłość.
Jednocześnie WHO wprowadza istotne doprecyzowania dla pacjentów, u których dotychczasowy schemat przestał być skuteczny. W sytuacjach wymagających zastosowania inhibitora proteazy organizacja rekomenduje obecnie darunawir/rytonawir jako preferowaną opcję, zastępując wcześniejsze preferencje dla atazanawiru lub lopinawiru. To element, który ma znaczenie nie tylko kliniczne, ale też organizacyjne, ponieważ sprzyja bardziej spójnemu podejściu w programach leczenia.

WHO zauważa, że część pacjentów przerywa leczenie z powodów logistycznych i psychologicznych. Codzienne schematy doustne bywają trudne do utrzymania, szczególnie gdy terapia musi być prowadzona latami. Właśnie w tym kontekście WHO rekomenduje długodziałającą, iniekcyjną terapię antyretrowirusową w określonych sytuacjach, zwłaszcza u dorosłych i młodzieży, którzy mają trudności z przestrzeganiem codziennych schematów doustnych.
Równolegle WHO dopuszcza doustne schematy dwulekowe jako opcje upraszczające leczenie u wybranych osób stabilnych klinicznie. Ten fragment aktualizacji jest dobrym przykładem, jak wytyczne przesuwają ciężar z życzeniowej skuteczności dostępnej jedynie na papierze w stronę skuteczności możliwej do utrzymania, bez której trudno mówić o spadku śmiertelności i o realnym wyciszaniu choroby.

Mimo istotnych postępów w eliminacji transmisji wertykalnej, czyli przenoszenia wirusa z matki na dziecko, WHO podkreśla, że nowe zakażenia u niemowląt wciąż się zdarzają, szczególnie w okresie karmienia piersią. W zaktualizowanych zaleceniach pojawia się więc mocny nacisk na podejście skoncentrowane na osobie i wrażliwe na zdrowie publiczne, które ma wspierać wybory matek i dobrostan dziecka.

WHO nadal rekomenduje, by matki żyjące z HIV karmiły dzieci wyłącznie piersią przez pierwsze 6 miesięcy, kontynuując karmienie do 12. miesiąca, a w określonych warunkach nawet do 24. miesiąca lub dłużej. Warunkiem bezpieczeństwa jest skuteczna terapia antyretrowirusowa u matki oraz właściwe żywienie uzupełniające dziecka.

Wytyczne porządkują również profilaktykę poporodową. WHO wskazuje, że wszystkie niemowlęta narażone na HIV powinny otrzymać 6 tygodniowe leczenie profilaktyczne po urodzeniu, najlepiej z wykorzystaniem newirapiny (nevirapina). Jednocześnie niemowlęta z wyższym ryzykiem zakażenia powinny otrzymywać wzmocnioną profilaktykę trójlekową. Dokument dopuszcza także przedłużenie profilaktyki niemowlęcej do momentu uzyskania supresji wirusowej u matki lub zakończenia karmienia piersią.

Trzeci filar aktualizacji dotyczy gruźlicy, która pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów wśród osób żyjących z HIV. WHO zwraca uwagę na problem praktyczny: profilaktyka działa tylko wtedy, gdy jest wdrażana i prowadzona do skutecznego końca. Stąd nacisk na uproszczenie schematów i zwiększenie wykonalności terapii w krajach o ograniczonych zasobach.
WHO rekomenduje obecnie trzy miesiące cotygodniowego stosowania izoniazydu z ryfapentyną, czyli schemat 3HP, jako preferowane leczenie profilaktyczne gruźlicy u dorosłych i młodzieży żyjących z HIV. Inne rekomendowane schematy pozostają możliwe do zastosowania w zależności od uwarunkowań klinicznych i organizacyjnych. Kierunek jest jednak czytelny: krótszy, prostszy schemat ma zwiększać odsetek osób, które rzeczywiście profilaktykę kończą, a tym samym zmniejszać ryzyko zgonów związanych z gruźlicą.

Nowe zalecenia WHO mają przede wszystkim ułatwić wdrażanie skutecznych rozwiązań: uprościć leczenie tam, gdzie codzienność pacjenta decyduje o powodzeniu terapii, poprawić adherencję i domknąć luki w profilaktyce, zwłaszcza w obszarach, w których ograniczenia zasobów najszybciej przekładają się na gorsze wyniki zdrowotne.