Raport WHO: Europa spóźnia się z rozpoznawaniem HIV. Jak wygląda sytuacja w Polsce?

Nowe dane WHO i ECDC pokazują, że ponad połowa diagnoz HIV w Europie nadal jest stawiana zbyt późno, co znacząco utrudnia walkę z AIDS. W 2024 roku w Regionie Europejskim WHO potwierdzono ponad 105 tysięcy nowych zakażeń, a wiele osób wciąż nie ma świadomości swojego statusu. A jak wygląda sytuacja w Polsce?

Według najnowszego raportu ECDC i WHO/Europa, w 2024 roku aż 54% diagnoz HIV w krajach Regionu Europejskiego WHO zostało postawionych zbyt późno, by możliwe było optymalne rozpoczęcie leczenia. Eksperci alarmują, że Europa wciąż nie radzi sobie z wczesnym testowaniem, mimo dostępności skutecznych metod diagnostycznych.

W całym regionie odnotowano 105 922 nowe diagnozy HIV, obejmujące 53 kraje Europy i Azji Środkowej. Chociaż liczba ta jest minimalnie niższa niż rok wcześniej, to utrzymujące się luki w testowaniu pokazują narastający problem.

W 30 krajach UE/EOG potwierdzono 24 164 diagnozy HIV, co odpowiada wskaźnikowi 5,3 na 100 tys. mieszkańców. Kluczowe dane wskazują, że 48% rozpoznań było opóźnionych.

Najczęstszą drogą zakażenia pozostaje seks między mężczyznami (48%), jednak szybko rośnie liczba zakażeń przenoszonych drogą heteroseksualną, która odpowiada już za prawie 46% przypadków. To wyraźny sygnał, że HIV przestaje być związany z jedną grupą ryzyka i coraz częściej dotyczy populacji ogólnej.

Dyrektorka ECDC, dr Pamela Rendi-Wagner, podkreśliła powagę sytuacji:

Jak zaznacza ekspertka, testowanie HIV powinno być bardziej dostępne – również poza tradycyjnymi placówkami medycznymi. Obejmuje to testy społecznościowe i testy do samodzielnego wykonania, które pozwalają przełamać bariery wstydu i stygmatyzacji.

W Regionie Europejskim WHO 54% diagnoz HIV było opóźnionych, a najwyższe odsetki dotyczyły:

• osób zakażonych drogą heteroseksualną, szczególnie mężczyzn,

• osób przyjmujących narkotyki dożylnie,

• osób urodzonych poza krajem diagnozy.

W 2024 roku 1 na 3 diagnozy dotyczyła migrantek i migrantów, a w UE/EOG stanowili oni ponad połowę nowych rozpoznań. To pokazuje, że usługi testowania muszą być bardziej dostępne, wielojęzyczne i uwzględniające bariery kulturowe.

Dyrektor WHO na Europę, dr Hans Henri P. Kluge, zauważył, że sytuacja jest wyjątkowo niepokojąca:

Dr Kluge dodał:

Z raportu wynika, że problem wynika z kilku nakładających się czynników:

• braku rutynowego testowania w systemach ochrony zdrowia,

• stygmatyzacji HIV, która powstrzymuje ludzi przed wykonaniem testu,

• niedostatecznej dostępności usług dla migrantów i grup wysokiego ryzyka,

• ograniczonego zasięgu usług w społecznościach i poza placówkami medycznymi.

Aby osiągnąć cel wyeliminowania AIDS jako zagrożenia dla zdrowia publicznego do 2030 roku, WHO i ECDC rekomendują:

• powszechne, rutynowe testowanie HIV,

• szeroki dostęp do testów samodzielnych i testów społecznościowych,

• szybkie połączenie osoby zdiagnozowanej z leczeniem antyretrowirusowym,

  Reklama

• działania na rzecz redukcji stygmatyzacji i dyskryminacji.

Eksperci podkreślają, że wyeliminowanie luki w testowaniu jest możliwe, ale wymaga natychmiastowego działania.

W 2024 roku w Polsce odnotowano 2 257 nowych zakażeń HIV, a także 185 zachorowań na AIDS i 20 zgonów związanych z AIDS. Spośród zgłoszonych zakażeń aż 2013 przypadków rozpoznano właśnie w 2024 r., natomiast pozostałe dotyczyły lat wcześniejszych. Od 1985 roku do końca 2024 r. zakażenie HIV potwierdzono łącznie u 35 175 osób, a na AIDS zachorowało 4377 pacjentów, z czego 1518 osób zmarło. Codziennie ponad pięć osób w Polsce dowiaduje się o zakażeniu, co potwierdza, że kontakt seksualny pozostaje najczęstszą drogą transmisji wirusa.

Mimo ogromnego postępu medycyny, w tym skutecznej terapii antyretrowirusowej (ARV), osoby żyjące z HIV nadal mierzą się ze stygmatyzacją, uprzedzeniami i izolacją społeczną. Kluczowe znaczenie ma edukacja – wciąż wiele mitów dotyczy sposobów zakażenia i leczenia. Stygmatyzacja zniechęca do testów, opóźnia diagnozę i prowadzi do unikania leczenia.

Tymczasem współczesna terapia sprawia, że osoba z niewykrywalną wiremią jest całkowicie niezakażająca dla partnera seksualnego, zgodnie z zasadą „N=N, Niewykrywalny = Niezakażający”.

Państwowa Inspekcja Sanitarna podkreśla konieczność przełamywania stereotypów i budowania rzetelnej wiedzy, zwłaszcza że HIV nie przenosi się przez codzienne kontakty społeczne.

Jednym z kluczowych wyzwań na przyszłość jest zwiększenie dostępu do profilaktyki przedekspozycyjnej PrEP, która znacząco ogranicza ryzyko zakażenia. PrEP uzupełnia inne metody ochrony, takie jak prezerwatywy czy regularne testowanie, i jest szczególnie rekomendowana osobom z grup podwyższonego ryzyka. Zdaniem ekspertów jej szersza dostępność mogłaby realnie zmniejszyć liczbę nowych zakażeń.

Każda osoba, która choć raz miała sytuację ryzykowną, powinna wykonać test na HIV. W Polsce istnieją dwa główne kanały diagnostyczne:

1. Punkty Konsultacyjno-Diagnostyczne (PKD) – anonimowo, bezpłatnie, bez skierowania i z pomocą doradców. PKD działają w każdym województwie.

2. Podstawowa Opieka Zdrowotna (POZ) – od maja 2024 r. lekarze POZ mogą zlecić test przesiewowy każdemu dorosłemu pacjentowi, bez dodatkowych formalności.

Dostępne jest również wsparcie informacyjne – telefon zaufania HIV/AIDS: 800 888 448, czynny w dni robocze w godzinach 9:00–21:00.

Główny Inspektorat Sanitarny rozpoczął program edukacyjny #MłodziŚwiadomi, który odpowiada na rosnące potrzeby młodych ludzi w zakresie wiedzy o chorobach przenoszonych drogą płciową (STI). Program obejmuje uczniów szkół ponadpodstawowych, studentów, wybrane grupy zawodowe i wszystkich zainteresowanych poszerzaniem kompetencji zdrowotnych.

Jego celem jest zwiększenie świadomości na temat objawów, dróg zakażenia i konsekwencji zdrowotnych STI, a także promowanie odpowiedzialnych postaw i regularnych badań.

W działania włączają się Wojewódzkie i Powiatowe Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne, które prowadzą:

• lokalne kampanie edukacyjne,

• szkolenia dla młodzieży i dorosłych,

• warsztaty o bezpiecznych zachowaniach seksualnych,

• współpracę ze szkołami i uczelniami,

• dystrybucję materiałów informacyjnych,

• promocję testowania i wspieranie PKD.

Dzięki tej współpracy do tysięcy osób rocznie dociera rzetelna informacja o HIV i innych STI.