Międzynarodowy Dzień Dzieci Ofiar Przemocy - przemoc wobec dzieci: skala, skutki i wyzwania w pomocy psychologicznej

O przemocy wobec dzieci i jej skutkach w dalszym życiu młodego człowieka pisze dla politykazdrowotna.com prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Anita Bryńska, specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży, psychoterapii dzieci i młodzieży, psychoterapeuta z Kliniki Psychiatrii Wieku Rozwojowego WUM, członek rady naukowej Centrum CBT.

W związku z kolejnym, obchodzonym już ponad czterdzieści razy, Międzynarodowym Dniem Dzieci Będących Ofiarami Agresji (International Innocent Child Abuse Victim Day) nie sposób, w kontekście narastającej liczby dzieci i młodzieży wymagających specjalistycznej pomocy ze względu na obecność różnych problemów w obszarze zdrowia psychicznego, nie odnieść się do zjawiska bezpośrednio powiązanego z agresją, czyli zachowań przemocowych. 

Przemoc wobec dzieci (albo krzywdzenie dzieci) wg WHO definiowana jest jako: „wszelkie formy fizycznego, emocjonalnego lub seksualnego krzywdzenia, deprywacji potrzeb oraz zaniedbania dziecka, komercyjne lub inne wykorzystanie dziecka skutkujące szkodą w jego zdrowiu lub zgonem, zaburzeniem rozwoju lub naruszeniem godności, w wyniku relacji, w której dorosły, często rodzic lub opiekun, wykorzystuje swoją siłę, władzę oraz zależność, zaufanie dziecka”. Powyższa definicja uwzględnia działania podejmowane na szkodę dziecka, ale także wszelkie formy zaniechania w relacji z osobą, która wykorzystuje swoją pozycję do krzywdzenia zamiast do spodziewanej ochrony. Szczególnym rodzajem przemocy jest przemoc doświadczana ze strony rówieśników (znęcanie się, dręczenie, ang. bullying), fizyczna lub werbalna, jak również relacyjna (np. wykluczanie z grupy, aktywne ignorowanie, nastawianie grupy przeciwko wybranej osobie) oraz elektronicznej (np. zamieszczanie w internecie treści ośmieszających ofiarę).

Niestety przemoc wobec dzieci jest zjawiskiem bardzo częstym. Wg danych  Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej (2008 r.) aż 44% respondentów zna rodzinę, w której dochodzi do przemocy wobec dzieci, z czego prawie jedna trzecia badanych wskazuje na przemoc emocjonalną i tyleż samo na przemoc fizyczną, a 5% na przemoc seksualną. Ponadto  9% badanych przyznało się do stosowania przemocy fizycznej, 8% do przemocy emocjonalnej. Te same osoby ujawniły, że same były ofiarami przemocy fizycznej (27%), emocjonalnej (21%) lub seksualnej (2%), przy czym mężczyźni częściej doświadczali przemocy fizycznej i psychicznej, a kobiety seksualnej. Z badań przeprowadzonych przez Fundację Dzieci Niczyje (obecnie Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę) Włodarczyk i Makaruk, 2012 wynika, że 71% nastolatków doświadczyło jakiejś formy przemocy, w tym 59% przemocy rówieśniczej, 34%  było ofiarami przemocy ze strony osób dorosłych (w tym 22% doświadczyło przemocy psychicznej, 21% przemocy fizycznej), 3% doznało przemocy seksualnej, a 6% doświadczyło zaniedbania.

Liczne badania wskazują na długotrwałe i utrzymujące się latami konsekwencje doświadczenia przemocy w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Wśród konkretnych problemów wymienia się problemy z regulowaniem emocji, zaburzenia związane ze stresem, zachowania impulsywne, zaburzenia uwagi i inne zaburzenia poznawcze, trudności w relacjach z rówieśnikami oraz osobami dorosłymi oraz dolegliwości psychosomatyczne. Ekspozycja na przemoc w dzieciństwie ma negatywny wpływ na samoocenę, wyniki w nauce i kompetencje społeczne oraz stanowi o wysokim ryzyku występowania problemów psychicznych w ciągu całego życia. Przemoc fizyczna i emocjonalna w szczególności wiąże się z obecnością zaburzeń depresyjnych, zaburzeń lękowych, zaburzeń zachowania, wysokim ryzykiem uzależnienia od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych. W przypadku wykorzystywania seksualnego obserwuje się ponadto częstsze występowanie lęku napadowego oraz zaburzenia stresowego pourazowego. Z kolei obserwacje z 2014 r (Keeshin i wsp.) dowodzą, że wśród dzieci i młodzieży, które w przeszłości doświadczyły przemocy seksualnej lub fizycznej, częściej ustalano wiele rozpoznań zaburzeń psychicznych jednocześnie.

Doświadczenie długotrwałego poziomu stresu w okresie dzieciństwa związanego z doświadczeniem różnych form przemocy może wpływać również na rozwój cech osobowości, takich jak np. impulsywność i stanowić o podatności na występowanie zachowań samobójczych, jak również dokonywanie samookaleczeń.

Liczba prób samobójczych podejmowanych przez dzieci i młodzież w Polsce utrzymuje na bardzo wysokim poziomie. Wg raportu Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę „Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży” w  2021 r.  przekroczyła on liczbę 1400 (w tym aż 85 podjętych przez dzieci do 12 r.ż.), a wg danych zebranych z Wojewódzkich Komend Policji w 2022 r odnotowano ponad 2000 prób samobójczych wśród dzieci i młodzieży. Badania dostarczają stosunkowo spójnych informacji na ten temat  wpływu przemocy na występowanie zachowań samobójczych. Uważa się, że w przypadku każdej z form przemocy, a  zwłaszcza przemocy fizycznej i seksualnej, ryzyko podjęcia próby samobójczej rośnie od 2 do 5 razy. Wyniki badań wskazują również na istotny związek między przemocą a dokonywaniem samookaleczeń w grupach nastolatków. 

Dr Nina Szalas w badaniach realizowanych wśród nastolatków hospitalizowanych w oddziale psychiatrycznym ustaliła, że zjawisko przemocy w przypadku 93% osób badanych zostało rozpoznane przed hospitalizacją, ale zaledwie w przypadku tylko 21% wdrożono jakiekolwiek działania interwencyjne przed momentem hospitalizacji (tj. rozpoczęcie procedury „Niebieskiej Karty” w 6% przypadków, nadzór kuratora w odniesieniu do 12% osób, objęcie zarówno procedurą „Niebieskiej Karty” jak i opieką kuratora 3% osób). Powyższe wyniki skłaniają do zadania pytań o efektywność różnych procedur interwencyjnych, do podejmowania których zobowiązane są służby i instytucje realizujące zadania wynikające z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Dane statystyczne wskazują, że tylko niewielki odsetek dzieci doświadczających przemocy objętych jest procedurą „Niebieskiej Karty” (dane Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej za 2021 rok wskazują, że liczba dzieci objętych działaniami w ramach procedury „Niebieskiej Karty” wynosiła 51574, co stanowiło 0,7% populacji dzieci i młodzieży, w zestawieniu ze statystykami przedstawionymi przez  Ministra Rodziny i Polityki Społecznej w listopadzie 2021 (MRiPS, 2022), wg których prawie co piąte dziecko w Polsce doznaje przemocy fizycznej (19%) i psychicznej (18%), a 8% dzieci doświadczyło przemocy seksualnej).

Uwzględniając niezwykle wysoki odsetek dzieci i młodzieży z problemami w zakresie zdrowia psychicznego (ok. 10%) oraz różnorodność czynników, które je powodują, narasta potrzeba organizowania i rozwoju profesjonalnej, wieloaspektowej opieki, nakierowanej na udzielanie pomocy.  Grupa Centrum CBT podjęła wyzwanie, aby stworzyć standard opieki nad dziećmi i rodzinami w prywatnym systemie medycznym, który zapewnia bezpieczeństwo i wsparcie w wielu aspektach funkcjonowania, ze szczególnym uwzględnieniem systemu rodzinnego, edukacyjnego i  wychowawczego.  Efektem prac jest program Kompleksowej Opieki Terapeutycznej (KOT) dla dzieci i młodzieży z trudnościami w obszarze zdrowia psychicznego, w ramach którego dobierane jest rozwiązanie dostosowane do indywidualnych potrzeb, a pacjent wraz z rodziną jest sprawnie przeprowadzany przez cały proces diagnozy i terapii. Proces diagnostyczno-terapeutyczny prowadzony jest przez zespół specjalistów, w tym psychiatrów dzieci i młodzieży, psychiatrów, psychologów, psychoterapeutów, terapeutów środowiskowych dzieci i młodzieży, którzy świadczą wizyty w domu i szkole oraz wspierany przez koordynatorów, którzy dbają o sprawny jego przebieg, pomagając w umawianiu terminów badań i wizyt. W miarę potrzeby, również rodzice mogą także zostać objęci opieką psychologiczno-psychoterapeutyczno-psychiatryczną. Dla nich stworzona została również oferta warsztatów psychoedukacyjnych, które są pomocne w zrozumieniu i rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z trudnościami dzieci oraz wspierania ich w codziennym funkcjonowaniu.