Dwukrotny wzrost zakażonych HIV w Polsce - czy trzeba się już bać?

W społeczeństwie brak jest świadomości czegoś, co ja nazywam seksualnym życiem zakaźnym. A życie seksualne to przecież naturalna potrzeba człowieka i aby czerpać z niego pełną radość trzeba się wcześniej przygotować „rozumem” - mówi Polityce Zdrowotnej Joanna Kubicka, lekarz chorób zakaźnych specjalizująca się w HIV. Jej zdaniem lekarz podstawowej opieki powinien pytać bez żadnej żenady pacjenta o życie seksualne, bo to element jego zdrowia i dobrego samopoczucia. Testy na HIV powinny być darmowe i dostępne w POZ.

Jest Pani doktor specjalistką od profilaktyki przedekspozycyjnej osób, które mogą zakazić się HIV. Na czym polega ewentualna ochrona przed tym wciąż groźnym wirusem mogącym wywołać nieuleczalną chorobę?

Poprzez systematyczne podawanie leku zawierającego emtrycytabinę i tenofowir osobom zdrowym, które podejmują ryzykowne zachowania, ograniczamy ryzyko zakażenia. Inaczej mówiąc, dzięki lekom wirus nie może się zintegrować z komórkami, które najbardziej „lubi”, czyli limfocytami CD4.

W Polsce wg danych Krajowego Centrum ds. Aids liczba zakażonych HIV rośnie, a leczeniem na koniec 2022 r. objętych było 18,2 tys. osób. Jak duża w społeczeństwie jest wiedza dotycząca ochrony przed HIV poprzez profilaktyczne zażywanie tabletek?

W grupach o wysokim ryzyku z pewnością większa za granicą niż w Polsce. Ostatnio była u mnie studentka z jednego z krajów afrykańskich, która wiedząc, że spotka się w kraju o wysokim odsetku zakażeń ze swoim narzeczonym, przed wyjazdem chciała zapewnić sobie ochronę. W klinice, w której pracuję PrEP-em zainteresowani są głównie mężczyźni LGBT. Powoli zaczynają się pojawiać pary swingujące. Niestety, bardzo mało jest heteroseksualnych mężczyzn, mających dużo partnerek seksualnych. Liczę na to, że używają prezerwatyw, choć nie jest to takie oczywiste, biorąc pod uwagę brak edukacji seksualnej w kraju. W społeczeństwie brak jest świadomości czegoś, co ja nazywam seksualnym życiem zakaźnym. A życie seksualne to przecież naturalna potrzeba człowieka i aby czerpać z niego pełną radość trzeba się wcześniej przygotować „rozumem”.

Czy profilaktyka przedekspozycyjna jest kosztowna? Czy są to leki na receptę?

I tak, i nie. Opakowanie na miesiąc samego leku kosztuje około 200 zł i można go dostać wyłącznie na receptę. To często o wiele mniej niż pacjenci wydają na drinki jednego dnia w barze. Lek nie jest refundowany przez NFZ. Do tego dochodzą koszty badań jakie przechodzą pacjenci, czyli testów na infekcje przenoszone drogą płciową (STI) i sprawdzających ogólny stan zdrowia oraz koszty wizyt. Na niektóre STI można się też zaszczepić, czego przykładem jest przenoszony drogą płciową wirus brodawczaka. Na szczęście szczepionka przeciw HPV jest coraz bardziej dostępna za sprawą uruchomionego nie tak dawno programu darmowych szczepień dla młodzieży.

Wracając do profilaktyki zakażeń przenoszonych drogą płciową to gdzie można otrzymać specjalistyczną poradę i pomoc?

Niestety lekarze tzw. POZ-tów nie mają możliwości zrobienia nawet prostych testów pokazujących, czy np. pacjent jest zakażony HIV. Musi on go odesłać do jednego z krajowych punktów konsultacyjno-diagnostycznych, gdzie w większości bezpłatnie wykona test przesiewowy na HIV, HCV i kiłę. Test na HIV czwartej generacji nie jest drogi i moim zdaniem powinien się znaleźć w koszyku podstawowych świadczeń lekarskich.

Okazuje się, że nawet po kontakcie osoby zdrowej z osobą zakażoną HIV można jeszcze zahamować proces zakażenia. Na czym polega profilaktyka poekspozycyjna?

Przez miesiąc podajemy odpowiednie leki. Mamy tutaj ograniczenie czasowe do 48 godzin po kontakcie seksualnym i do 72 godzin przy zakażeniu w związku z wykonywaną pracą. Zakładamy, że wirus przeniknął do organizmu i zasiedlił komórki CD4, ale w początkowej fazie jest go tak mało, że poprzez stosowanie odpowiedniego leczenia on zginie nie zakażając kolejnych. Ta metoda jest niemal 100 proc. skuteczna. Wiedza na ten temat jest powszechnie dostępna w placówkach medycznych, gdzie z uwagi na potencjalny kontakt pracowników z krwią istnieje ryzyko zakażenia. Nie jest ono wysokie, bo przy przypadkowym nakłuciu wynosi 0,03 proc. Przy kontakcie seksualnym, gdzie dochodzi do wytrysku ryzyko zakażenia sięga nawet 30 proc.

Czy można być zakażonym HIV i nie zakażać?

Jest to możliwe, jeśli ktoś jest już leczony i ma niski poziom wiremii, czyli ilość wirusa we krwi. Teoretycznie taka osoba jest bezpieczniejsza niż osoba robiąca „niedawno” test i mająca w międzyczasie kontakty seksualne, bo może być w trakcie ostrej choroby retrowirusowej mając w wydzielinach miliony sztuk wirusa na cm^3.

Ile kosztuje profilaktyka poekspozycyjna i gdzie się można zgłosić po pomoc?

Zajmują się tym wszystkie szpitalne oddziały zakaźne. Leki i porady są płatne, jeśli zaś chodzi o zakażenia związane z wykonywanym zawodem lub wypadkowe – bezpłatne. Najniższy koszt 28- dniowej profilaktyki lekami antyretrowirusowymi to około 1100 – 1200 zł. Z pewnością warto go podjąć. Teoretycznie przed zakażeniem powinna chronić prezerwatywa, ale przy seksie oralnym jej stosowanie już nie jest takie oczywiste. Ryzyko w tym przypadku nie jest duże, ale nie jest też zerowe.

Ile osób jest zakażonych HIV w Polsce? Jaką mamy obecnie tendencje?

W ostatnich latach rośnie liczba osób zakażonych drogą heteroseksualną. Trafia do nas też sporo kobiet w ciąży. Niestety, jest to dla nich pierwszy moment, gdy są diagnozowane. To pokazuje pewien schemat. Para mając za sobą jakąś przeszłość decyduje się na dziecko i zamiast od razu zrobić badania dowiaduje się już w trakcie ciąży, że kobieta jest zakażona HIV. Lepiej byłoby upewnić się co do obecności lub braku STI na etapie planowania, ale mało kto o tym myśli, niestety. Kobieta zakażona HIV może urodzić zdrowego potomka jeśli w odpowiednim czasie ciąży lub przed ciążą zakażenie zostanie rozpoznane i otrzyma leki antyretrowirusowe. Po porodzie dziecko dostaje profilaktykę poekspozycyjną. Od tego jak wysoki był poziom wiremii matki przed porodem zależy jej długość. Kobiety przed zajściem w ciążę powinny się testować także na chlamydię, bo często jest ona przyczyną poronień.

Dlaczego w Polsce są tak silne ruchy anty-szczepionkowe, które ze zdwojoną siłą ujawniły się przy pandemii COVID19? Na ile jest to wynik niskiej edukacji społecznej?

Mamy jako społeczeństwo zbyt krótką pamięć i stąd antyszczepionkowość. Czy ktoś dzisiaj mówi np. o błonicy? Po prostu nie ma obecnie wielu chorób, które wyszczepiliśmy. Przestaliśmy się ich bać. Część z nich traktujemy mało poważnie organizując np. dla dzieci ospa party zamiast je zaszczepić. Wirus ospy pozostaje w organizmie czego efektem jest półpasiec w późniejszym wieku. Kalendarz szczepień jest w internecie powszechnie dostępny, więc nie ma problemów z dostępem do wiedzy. Choć trwają intensywne prace nadal nie ma szczepionki na HIV. Nie jest to proste zadanie, gdyż wirus ten ciągle mutuje i integruje się z genomem człowieka.

Mamy rok wyborczy i jednym z głównych tematów poruszanych przez polityków jest ochrona zdrowia. Z punktu widzenia lekarza zajmującego się chorobami zakaźnymi, jakie zmiany należałoby wprowadzić w systemie, by był on bardziej efektywny?

Nacisk należy kłaść na edukację prozdrowotną, odczarować słowa seks, życie, tolerancja. Człowiek powinien być szczęśliwy sam ze sobą. Jeśli zaś chodzi o środowisko medyczne to musi być ono bardziej otwarte. Lekarz podstawowej opieki powinien pytać bez żadnej żenady pacjenta o życie seksualne bo to element jego zdrowia i dobrego samopoczucia. Testy na HIV powinny być darmowe i dostępne w POZ.

Patogeny to czynniki odpowiedzialne za wywoływanie chorób. Mają one za zadanie zainfekować organizm, rozprzestrzenić się w nim, przetrwać jak najdłużej i wywołać daną chorobę. Mogą nimi być ciała obce, twory biologiczne lub mikroorganizmy. Do czynników zakaźnych biologicznych i ożywionych należą mikroorganizmy takie jak bakterie, wirusy, pasożyty, grzyby, a także priony. Jak groźne są dla człowieka?

Mogą one stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia a nawet życia. Immunologicznie nasz ustrój musi uczyć się obcować z patogenami, tym bardziej że one mutują. Reagują na zmieniające się środowisko, czego przykładem jest ubiegłoroczna małpia ospa.

W bardzo dużym uproszczeniu tak. To nie jest tak, że np. „coś mnie przewiało”. To wirus daje objawy infekcji.

Czy to znaczy, że podstawowym zadaniem lekarza zakaźnika jest ograniczanie wpływu patogenów na organizm człowieka, profilaktyka zapaleń i ich leczenie?

Lekarz chorób zakaźnych specjalizuje się w diagnozowaniu i leczeniu schorzeń wywoływanych przez wirusy, bakterie i grzyby, a więc patogeny biologiczne. Zajmuje się też profilaktyką, czyli szczepieniami ochronnymi oraz promowaniem w społeczeństwie prawidłowych nawyków. Reasumując: zadaniem lekarza zakaźnika jest przecinanie różnymi dostępnymi metodami łańcucha zakażeń, również tych przenoszonych drogą płciową.

Rozmawiał: Dariusz Jarosz