Jak uzależnia się młodzież? Skuteczna profilaktyka uzależnień od nikotyny w szkołach – wnioski z debaty HAI

Kryzys zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz rosnące uzależnienia to problem systemowy, który nie zniknie bez rzetelnej profilaktyki. Jak uzależnia się młody człowiek i co naprawdę działa w profilaktyce uzależnień młodzieży? Wnioski z debaty w Centrum Prasowym PAP, zainicjowanej przez Human Answer Institute, przedstawiamy poniżej.

Debata zgromadziła przedstawicieli środowiska lekarskiego, psychologów, ekspertów zdrowia publicznego oraz reprezentantów młodzieży. Dyskutowano m.in. o biologii dojrzewającego mózgu, presji rówieśniczej i szkolnej oraz środowisku cyfrowym, a także o tym, jak projektować działania, które faktycznie zmniejszą inicjację i używanie nikotyny.
Najczęściej powracającym wątkiem była słaba obecnie profilaktyka szkolna: brak spójności działań, nadmiar edukacji „ex cathedra”, niedostosowanie języka i formy do tego, jak dziś uczą się i komunikują nastolatki. Drugi, ściśle powiązany element to współtworzenie przez młodych programów edukacyjnych i kampanii społecznych wspierających profilaktykę.

Młodzi uzależniają się szybciej niż dorośli. Ich mózg wciąż dojrzewa, silniej reaguje układ nagrody, słabsza jest kontrola wykonawcza, a nawyki kształtują się w warunkach presji rówieśniczej, stresu szkolnego i wpływu mediów społecznościowych. Z tego wynika priorytet profilaktyki, o który apelowali eksperci.

W tej optyce istotne staje się uczenie młodych samoregulacji, pracy ze stresem i snem, budowanie kompetencji społecznych oraz „planów odmowy”. Bez tego nawet najlepsze przepisy nie rozwiążą problemów codzienności, w której presja, nuda czy lęk popychają młodych do sięgania po nikotynę.

Z tego wynika praktyczna konsekwencja: koniec z kampaniami „dla młodych, ale bez młodych”. Potrzebne są krótkie, interaktywne formaty: warsztaty rówieśnicze, scenki, projekty w terenie, krótkie wideo, współtworzone i współprowadzone przez młodzież.

W debacie wybrzmiała również odpowiedzialność środowiska lekarskiego w komunikacji z młodymi:

To ważne przypomnienie. W profilaktyce młodzieży nie ma miejsca na „mniej szkodliwe” nikotynowe kompromisy. Przekaz musi być jednoznaczny: celem jest brak inicjacji i wsparcie w zaprzestaniu.

1. Stały udział młodzieży w projektowaniu profilaktyki. Rady młodzieżowe przy szkołach i samorządach powinny współdecydować o tematach, formatach i testowaniu materiałów. Zasada „nic o nas bez nas”, nie tylko w haśle, ale w formalnych procedurach.
2. Szkolna profilaktyka rówieśnicza. Zamiast kolejnych prelekcji ex cathedra: 90-minutowy warsztat prowadzony przez przeszkolonych liderów uczniowskich z psychologiem, projekt klasowy „od młodych dla młodszych”, przegląd po 30 i 90 dniach: kontrakty klasowe, mini-ewaluacja.
3. Włączenie POZ i psychologów. Krótka interwencja lekarska, szybkie ścieżki wsparcia: od pielęgniarki lub psychologa szkolnego do poradni uzależnień. Refundowane świadczenia poradnictwa dla nieletnich.
4. Język i kanały „smart”. Materiały tworzone wspólnie z młodymi, oparte na ich motywatorach: ekologia np. odpady z jednorazówek, koszty finansowe nałogu, sport i wydolność, skóra i sen. Dystrybucja tam, gdzie są obecni: krótkie formy wideo, szkolne media społecznościowe, wydarzenia terenowe.
5. Równoległa egzekucja prawa. Profilaktyka potrzebuje „czystego boiska”: konsekwentna kontrola sprzedaży nieletnim, czy to stacjonarnie, czy online oraz domknięcie luk rejestracyjnych i programów lojalnościowych dla nowych wyrobów nikotynowych. Ten wątek wymaga dalszej, osobnej analizy i monitoringu po stronie państwa.

Konferencja przyniosła rzadko spotykany konsensus: bez młodych nie zrobimy skutecznej profilaktyki dla młodych. Potrzebujemy szybkich pilotaży rówieśniczych w szkołach, jasnych ról dla POZ i psychologów, mierzalnych wskaźników oraz egzekwowanego prawa. To realne i wykonalne, pod warunkiem, że przestaniemy „mówić do młodzieży”, a zaczniemy pracować z młodzieżą.