Bunt nastolatka - czym jest i jak go przejść? Emocje, wyzwania, rola rodziców

Rodzice szukający wskazówek dotyczących radzenia sobie z trudnościami wynikającymi z „buntu nastolatka” muszą być świadomi tego, że są one najbardziej dotkliwe dla samego nastolatka. Dlaczego? Wyjaśnia psycholożka i specjalistka psychoterapii dzieci i młodzieży dr n. o zdr. Anna Kaźmierczak-Mytkowska z Centrum CBT.

Warto na wstępie podkreślić, że w okresie adolescencji intensywne zmiany w każdym aspekcie funkcjonowania przechodził każdy z nas i tak samo obejmują je nasze dzieci, choć oczywiście przebieg tych zmian u każdej osoby może być inny.

Bunt nastolatka to naturalny proces, który jest efektem bardzo wielu zmian w życiu człowieka, zarówno na poziomie fizycznym, gdy ciało bardzo wyraźnie się zmienia, jak i na poziomie emocjonalnym oraz społecznym. Również w obszarze poznawczym adolescent zyskuje zupełnie nowe możliwości: myślenia abstrakcyjnego, a nie jak wcześniej- tylko opartego na konkretach. Ponadto nastolatek ma już zdolność myślenia przyczynowo - skutkowego i planowania działania intelektualnego. 

Poza tym bunt nastolatka dotyczy sytuacji, w której wartości, które wcześniej były dla niego ważne i „przejął” od swoich rodziców są przez adolescenta kwestionowane. W tym czasie podstawowym układem odniesienia są dla nastolatka koledzy i to właśnie ich zdanie rówieśników jest dla niego ważniejsze. Omawiany okres to moment kryzysu w relacjach z rodzicami, polegający nie tylko na kwestionowaniu wartości, ale także na negowaniu zasadności zwykłych, codziennych działań, obowiązków. 

Dlaczego to jest potrzebne? Przede wszystkim po to, żeby na końcu okresu adolescencji nastolatek mógł odpowiedzieć sobie na pytania: kim jest, co jest dla mnie ważne, czy: jakie wartości są dla mnie ważne? Aby mógł odpowiedzieć sobie na wskazane pytania, nastolatek musi mieć przestrzeń, która pozwoli na separację od rodziców. Czyli rodzice muszą mu pozwolić na zindywidualizowanie się, na bycie rzeczywiście niezależną od nich osobą. Bunt służy temu, żeby wartości czy idee, które są ważne w jego życiu, były jego ideami, jego wartościami, a nie były tylko kalką systemu wartości rodziców. Nastolatek czerpie bazę swoich zasad z systemu wartości rodziców, jednak po ich wcześniejszym zanegowaniu, pod koniec okresu adolescencji wartości te są „przefiltrowane” przez myślenie nastolatka i wtedy nie są to już wartości rodziców, a samego adolescenta.

 Jest to jest proces długi, niestety również bardzo burzliwy zarówno dla nastolatków, jak i dla rodziców, ale trzeba podkreślić, to proces bardzo potrzebny do tego, żeby nastolatek stopniowo osiągał dojrzałość. 

To bardzo indywidualna kwestia, choć formy tego buntu zmieniają w trakcie trwania okresu adolescencji. Mówi się, że osoby ok. 13 -15. roku życia to są osoby, które buntują się dla samego buntu, które próbują określić się jakoś inaczej niż rodzice, czyli to jest ten moment, w którym bunt służy odseparowaniu się od najważniejszych osób w jego życiu.

W późniejszej fazie, która następuje na ogół między 16 a 19 rokiem życia, bunt ma odpowiedzieć na te pytania – jaka jest moja tożsamość, kim jestem, a kim nie jestem, czy jestem samodzielny i potrafię przejąć kontrolę nad własnym życiem.

Trudnością w tym okresie, to jest przede wszystkim bardzo duża zmienność nastrojów, łatwe przechodzenie ze skrajności w skrajność - od euforii do rozpaczy, a także łatwe podporządkowywanie myślenia i zachowania emocjom. 

To jest tak naprawdę rollercoaster emocji, w którym obecny jest m.in. lęk, np. o to, czy nastolatek sobie poradzi jeżeli odseparuje się od dorosłych, czy jest w czymś dobry, jakie ma mocne strony, czy to mu pozwoli mu być niezależnym i odnieść sukces w przyszłości. Dzięki zdolności myślenia abstrakcyjnego nastolatek potrafi myśleć o sobie w przyszłości, ale już nie tak jak dziecko, które myśli niekrytycznie, a właściwie marzy o tym, że będzie strażakiem. Nastolatek zastanawia się, często z niepokojem, o tym jakie ma zasoby? Co może z tym zrobić, żeby zapewnić sobie satysfakcjonujące życie? Kim chce być? Czy realistycznie uda się to zrealizować? 

Jakie jeszcze emocje mogą towarzyszyć nastolatkowi? Może to być lęk w związku z tym, że ciało nastolatka się zmienia, więc zastanawia się czy jest atrakcyjny dla rówieśników? W związku z tym czasami pojawia się zaniżona samoocena, bo intensywne zmiany na poziomie cielesności nie są akceptowane, często są odbierane przez nastolatka jako niekorzystne, co generuje bardzo dużo smutku. Powoduje to wycofywanie się z relacji społecznych, ale sprzyja też zachowaniom związanym z bardzo radykalnym sposobom zmiany swojego ciała, które już niestety nie są normatywne, czyli np. restrykcyjne, zagrażające zdrowiu diety, zrobienie tatuażu w miejscu, którego nie da się później ukryć. 

Takie objawy zawsze wymagają intensywnej uwagi otoczenia, sprawdzania, czy to jeszcze bezpieczny sposób określania siebie, czy już nie.

Adolescencja może wiązać się z nadmiernym okazywaniem złości, niezadowolenia, frustracji. Nastolatek szybko i intensywnie „wybucha”, ale też szybko się wycisza.np. 15 minut po wybuchu złości, nastolatek wraca do rodziców i pyta ich „co się stało?”. Rodzice najczęściej są zdezorientowani taką amplitudą, niedoszacowują tego, że ta zmienność jest tak duża i np. obrażają się na nastolatka, czy mają do niego pretensje lub co gorsza karzą milczeniem, za to, że nie odezwał się do rodzica tym tonem, co trzeba, że nie okazał mu szacunku, gdy uczą się regulacji emocji. A tak naprawdę to jest taki wybuch niezadowolenia, złości, wynikający z tego, że nastolatek sam nie radzi sobie ze swoimi uczuciami, z bezsilności.

Należy podkreślić to, że bunt nastolatka jest najtrudniejszy dla niego samego adolescenta, bo to on się mierzy z taką dużą labilnością, z trudnościami w kontrolowaniu emocji. Z jednej strony nie ma jeszcze narzędzi do regulacji emocji, a przecież oczekiwania wobec niego są coraz większe - zdecydowanie inne oczekiwania dorośli mają wobec ośmiolatków, inne wobec piętnastolatków. Wymagania dotyczą nie tylko umiejętności korzystania z nowych zdolności intelektualnych - myślenia abstrakcyjnego, planowania wysiłku intelektualnego, przewidywania konsekwencji, ale także umiejętności panowania nad emocjami i samodzielnej nauki.

Nastolatek w okresie buntu może negować zasadność obowiązków, czy potrzebę respektowanie pewnych granic w relacjach z rodzicami, czy w ogóle z dorosłymi, z osobami, które wcześniej były autorytetami. To zjawisko jest często jest najtrudniejsze dla dorosłych, zdecydowanie zmienia ich dotychczasowe relacje z dzieckiem.

Drugim poważnym wyzwaniem jest wspomniana ambiwalencja uczuć. Oczywiście, pojawiają się bardzo dobre okresy, ale zdecydowanie częściej obecna jest tendencja do popadania w negatywne nastroje, a ponieważ myślenie jest podporządkowane emocjom to łatwiej o negatywny obraz siebie samego.

W tym trudnym okresie nastoletniego buntu rodzice często zadają sobie pytania: czy jestem wystarczającym rodzicem? Czy coś robię źle? Dlaczego już nie jestem autorytetem mojego dziecka?

Fakt, że takie pytania się pojawiają jest jak najbardziej prawidłowe, naturalne. Matka lub ojciec mogą przecież usłyszeć od dziecka w sytuacji wybuchu złości, że są najgorszymi rodzicami i „każdy inny byłby lepszy”. Należy jednak sprawdzić, czy rodzice potrafią przyjąć emocje dziecka, nie obrażają się na niego, gdy chwilę później przychodzi i mówi „ przepraszam, kocham cię”. 

Jeśli jesteś rodzicem nastolatka musisz poznać 3 kluczowe wskazówki, o których napisaliśmy w poniższym artykule: