Nowe badania raka płuca na NFZ od 1 października. Ministerstwo Finansów długo blokowało decyzję

Od 1 października 2026 roku pacjenci z grup ryzyka będą mogli skorzystać z programu niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) finansowanego przez NFZ. Badania przesiewowe raka płuca przestaną działać jako pilotaż i trafią na stałe do koszyka świadczeń gwarantowanych.

Program badań przesiewowych raka płuca z wykorzystaniem NDTK ma zacząć działać w całej Polsce od jesieni 2026 roku.

Do tej pory badania były realizowane wyłącznie w ramach pilotażu prowadzonego od 2021 roku w 26 placówkach. Teraz program ma zostać wpisany do systemu świadczeń gwarantowanych NFZ, podobnie jak mammografia czy kolonoskopia.

Pierwotnie Ministerstwo Zdrowia planowało start programu od 1 lipca 2026 roku, jednak termin przesunięto po długich uzgodnieniach z Ministerstwem Finansów.

Program nie obejmie wszystkich pacjentów. Badania mają być kierowane przede wszystkim do osób z podwyższonym ryzykiem zachorowania na raka płuca.

Z programu będą mogły korzystać głównie:

• osoby w wieku 55–74 lata z historią palenia wynoszącą minimum 20 paczkolat,
• osoby nadal palące lub takie, które rzuciły palenie mniej niż 15 lat temu,
• osoby w wieku 50–74 lata z dodatkowymi czynnikami ryzyka, np. POChP, włóknieniem płuc lub ekspozycją zawodową na azbest, krzemionkę czy spaliny diesla.

Program ma obejmować również osoby z obciążonym wywiadem rodzinnym.

Lekarze zwracają uwagę, że pojęcie „20 paczkolat” może być niezrozumiałe dla wielu pacjentów.

W praktyce oznacza ono:

• palenie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat,
• lub dwóch paczek dziennie przez 10 lat.

To właśnie ta grupa pacjentów jest najbardziej narażona na rozwój nowotworu płuca.

Eksperci podkreślają, że rak płuca przez długi czas może nie dawać żadnych objawów.

Kaszel, duszność czy krwioplucie pojawiają się często dopiero w zaawansowanym stadium choroby. Niskodawkowa tomografia komputerowa pozwala wykryć niewielkie zmiany nowotworowe znacznie wcześniej niż klasyczne RTG.

Dodatkową zaletą badania jest niższa dawka promieniowania niż podczas standardowej tomografii komputerowej.

Według danych cytowanych przez Narodowy Instytut Onkologii, stosowanie NDTK może zmniejszyć ryzyko zgonu z powodu raka płuca o 12–28 proc.

Wprowadzenie programu przez wiele miesięcy było przedmiotem sporu między resortami zdrowia i finansów. Ministerstwo Finansów obawiało się kosztów nowego świadczenia i pytało, czy NFZ posiada odpowiednie zabezpieczenie finansowe.

Według Oceny Skutków Regulacji program ma kosztować około 283 mln zł w ciągu pierwszych czterech lat działania.

Ostatecznie projekt został zaakceptowany po zapewnieniach Ministerstwa Zdrowia, że środki zostały uwzględnione w planie finansowym NFZ na 2026 rok.

Środowisko medyczne od lat podkreślało, że regularne badania przesiewowe pozwalają wykrywać nowotwór na etapie, gdy możliwe jest leczenie operacyjne.

Prof. Maciej Krzakowski z Narodowego Instytutu Onkologii wskazywał wcześniej, że wyniki pilotażu potwierdziły skuteczność programu.

Z kolei prof. Piotr Rutkowski podkreślał znaczenie nowoczesnej diagnostyki dla realizacji założeń Narodowej Strategii Onkologicznej oraz rozwoju wyspecjalizowanych Lung Cancer Units.

Program ma obejmować kilka etapów diagnostycznych:

• wizytę kwalifikacyjną,
• wykonanie niskodawkowej tomografii komputerowej,
• opis badania według systemu Lung-RADS,
• wizytę z omówieniem wyniku,
• ewentualne skierowanie na dalszą diagnostykę lub leczenie.

Pacjenci mają również otrzymywać wsparcie antynikotynowe i pomoc w rzuceniu palenia.

Projekt przewiduje także grupę wyłączeń z programu badań przesiewowych.

Badania nie będą dostępne dla osób:

• z objawami sugerującymi raka płuca wymagającymi pilnej diagnostyki,
• które miały tomografię komputerową w ciągu ostatnich 6 miesięcy,
• będących w trakcie leczenia onkologicznego,
• kobiet w ciąży.

Lekarze przypominają, że program badań przesiewowych jest przeznaczony dla osób bezobjawowych.

Programy badań przesiewowych z wykorzystaniem NDTK funkcjonują już między innymi w:

• Stanach Zjednoczonych,
• Kanadzie,
• Czechach,
• Chorwacji,
• Korei Południowej.

Eksperci podkreślają, że polski projekt należy obecnie do największych programów pilotażowych dotyczących raka płuca w Europie.