Nie każdy przestaje „od jutra”. Jak budować skuteczną politykę uzależnień

Nie wszyscy potrafią „od jutra” przestać pić czy palić. Skuteczna polityka zdrowotna zaczyna się więc od faktów i narzędzi, które realnie zmniejszają szkody: od cen minimalnych za alkohol po hierarchię ryzyka wyrobów nikotynowych i programy substytucyjne. Takie wnioski płyną z debaty „Skuteczna polityka publiczna w walce z uzależnieniami” z udziałem parlamentarzystów i ekspertów zdrowia publicznego.

Redukcja szkód to nie pobłażanie, tylko medycyna oparta na dowodach. Uznaje, że celem państwa jest minimalizowanie szkód zdrowotnych i społecznych, zamiast bezsilnej walki o całkowitą abstynencję u wszystkich. dr n. farm. Łukasz Łapiński, psycholog kliniczny, specjalista zdrowia publicznego i terapii uzależnień, podsumował to praktycznie:

Ta filozofia nie oznacza legalizacji narkotyków. Oznacza realistyczny trójkąt: leczenie i wsparcie dla użytkownika, twarde prawo wobec handlu, precyzyjne regulacje oparte na ryzyku.

W dyskusji panelowej punktem wyjścia były twarde liczby: prawie 30 proc. Polaków pali, ok. 5 mln ma problem z alkoholem. Poseł Tadeusz Chrzan (Prawo i Sprawiedliwość, członek sejmowej Komisji Zdrowia) nie bagatelizował tematu:

Poseł Michał Połuboczek (Konfederacja) zaakcentował luki w systemie:

Gorąca dyskusja przywołała przykłady, które trudno zignorować. W Finlandii wzrost cen alkoholu przyniósł 15 proc. spadek zgonów. W Szkocji po wprowadzeniu ceny minimalnej za jednostkę alkoholu zmalała liczba zgonów wśród najbardziej narażonych. To właśnie logika ceny minimalnej: celować w najtańsze, najbardziej szkodliwe produkty, zamiast karać równo wszystkich. Chodzi o zdrowie publiczne, nie o karanie portfela. Regularna, przewidywalna polityka cenowa to mniej interwencji na SOR i mniej rodzinnych tragedii zamiast doraźnych zakazów bez podstaw w dowodach.

Jacek Charmast, prezes Stowarzyszenia Jump 93, koordynator programów redukcji szkód i readaptacji społecznej:

Aby dopełnić obraz „dwóch stron”, w debacie wybrzmiało też ostrzeżenie przed chaotycznymi podwyżkami bez planu i osłon. Piotr Palutkiewicz, ekonomista, wiceprezes Warsaw Enterprise Institute:

Największe szkody powodują papierosy przez spalanie tytoniu i produkty uboczne dymu. Wyrobów bezdymnych nie należy mylić z „nieszkodliwymi”, ale w podejściu harm reduction różnicujemy ryzyko. Jacek Harmast mówił o tym wprost:

dr Łukasz Łapiński studził nastroje, ale potwierdzał kierunek:

Portugalia. Dekryminalizacja to najlepiej opisana zmiana paradygmatu. Posiadanie narkotyków na własny użytek, zdefiniowane jako ilość na 10 dni, przestało być przestępstwem i stało się wykroczeniem administracyjnym. Użytkownik trafia przed komisję z lekarzem, prawnikiem i pracownikiem socjalnym. Po latach widać efekty: głęboki spadek zgonów narkotykowych, mniej zakażeń HIV i mniej osadzonych z „paragrafów narkotykowych”. Zaoszczędzone środki przesunięto do leczenia i wsparcia osób uzależnionych.

Szkocja. Wprowadziła cenę minimalną za jednostkę alkoholu (MUP). Mechanizm nie podbija cen napojów średniej i wyższej jakości; uderza selektywnie w najtańszy, najmocniejszy alkohol, najczęściej wybierany przez osoby pijące problemowo. Efekt to ograniczenie najbardziej ryzykownych wzorców konsumpcji, bez uderzania w umiarkowane, społeczne picie.

Finlandia. W latach 2008–2018 konsekwentnie podnosiła realne ceny alkoholu (akcyza rosła szybciej niż inflacja i płace), zwłaszcza napojów wysokoprocentowych. W rezultacie odnotowano ok. 7 proc. spadek spożycia i ok. 15 proc. mniej zgonów związanych z alkoholem, a także mniej przemocy domowej i wypadków drogowych pod wpływem alkoholu.

To nie pobłażanie, lecz mądre rozróżnienie ról: użytkownik i jego zdrowie po stronie systemu ochrony zdrowia; dealer po stronie prawa karnego. Tak samo działają inne kraje przywoływane w debacie. Szwajcaria obok metadonu i buprenorfiny prowadzi programy leczenia wspomaganego heroiną pod kontrolą medyczną, z terapią i reintegracją społeczną, co ogranicza zgony i drobną przestępczość, a użytkownika kieruje do leczenia, nie do więzienia. Szwecja i Wielka Brytania różnicują ryzyko w wyrobach nikotynowych: najwyższe obciążenia nakładają na papierosy, a mniej szkodliwe wyroby bezdymne traktują jako narzędzie wyjścia z palenia, uzupełniając to poradnictwem i kampaniami antynikotynowymi. Czechy oraz ponownie Portugalia pokazują model „zdrowie przed represją”: posiadanie niewielkich ilości na własny użytek nie kończy się sprawą karną, lecz oceną ryzyka i propozycją leczenia lub wsparcia, przy jednoczesnym skoncentrowaniu aparatu ścigania na produkcji i handlu.

Ponad 20 proc. młodzieży w wieku 12–18 lat deklaruje, że czuje się uzależniona od smartfona. Wnioski w dyskusji były spójne: zamiast cyfrowej „prohibicji” skuteczniejsze są czytelne granice, codzienna higiena cyfrowa i atrakcyjne alternatywy offline.

dr n. farm. Łukasz Łapiński, psycholog kliniczny, specjalista zdrowia publicznego i terapii uzależnień:

Jacek Charmast, prezes Stowarzyszenia Jump 93, koordynator programów redukcji szkód:

Kierunek wyznaczają też przykłady międzynarodowe przywoływane w dyskusji: Korea i Australia stawiają na edukację, trening nawyków i atrakcyjne zajęcia poza ekranem zamiast pokazowych restrykcji, a we Francji prawo do „odłączenia się” wzmacnia higienę cyfrową bez karania użytkowników. Wspólny mianownik jest prosty: mniej zakazów dla samego zakazu, więcej realnych kompetencji i alternatyw, które młodym naprawdę „się opłacają” w codziennym życiu.

Z zebranych wypowiedzi układa się plan na skuteczną politykę publiczną w walce z uzależnieniami. Różnicować podatki i regulacje według szkodliwości wyrobów nikotynowych. Wprowadzić przewidywalną politykę cenową alkoholu, w tym MUP. Dekryminalizować użytkownika, wzmacniając ścieżki leczenia i wsparcia. W obszarze cyfrowym inwestować w edukację i alternatywy zamiast pokazowych zakazów. Jak ujął to poseł Tadeusz Chrzan:

Michał Połuboczek dopowiada:

Piotr Palutkiewicz spina całość:

Jacek Charmast:

Dr Łukasz Łapiński: