Reklama

Trudności dziecka w spektrum autyzmu: komunikacja, relacje społeczne, powtarzalne zachowania.

09/05/2024 07:32

Spis treści

Czym jest to spektrum autyzmu?
Z czym mierzy się dziecko w spektrum autyzmu?
Co jest charakterystyczne w rozpoznaniu spektrum autyzmu u dzieci?
Opóźnienie w rozwoju mowy :
Trudności w „odczytywaniu” emocji, myśli i potrzeb:
Trudności w relacjach społecznych:
Specyficzne zainteresowania:
Nadmierna wrażliwość lub nadwrażliwość sensoryczna:
Trudności w dostosowywaniu się do zmian:

Spektrum autyzmu jest takim sposobem opisywania rzeczywistości, w którym nadmierna ilość drobiazgów i szczegółów dominuje nad całościowym obrazem świata. To, że w tym obrazie, każda rzecz jest istotna, powoduje, że dziecku trudno jest znaleźć to, co jest najważniejsze. Ta istotna cecha przetwarzania informacji może prowadzić do różnych trudności w codziennym funkcjonowaniu, wprowadzających frustrację i poczucie niezrozumienia.

Z jakimi trudnościami mierzy się dziecko w spektrum autyzmu? To przede wszystkim trudności w komunikacji werbalnej i niewerbalnej, w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji społecznych, ale to także powtarzalne, ograniczone zachowania i aktywności. Wiele dzieci ze spektrum autyzmu cierpi z powodu nadwrażliwości lub niedowrażliwości na bodźce sensoryczne.

Dla rodziców chcących wspierać w optymalny sposób dziecko w spektrum autyzmu ważne jest zrozumienie typowych objawów i potrzeb związanych z radzeniem sobie mimo ich obecności. I właśnie o to pytamy dr n. o zdr. Annę Kaźmierczak-Mytkowską, specjalistkę psychologii klinicznej, specjalistkę psychoterapii dzieci i młodzieży z Centrum CBT.

Reklama

Czym jest to spektrum autyzmu?

Spektrum autyzmu jest bardziej adekwatnym określeniem niż autyzm. Termin "spektrum autyzmu" został wprowadzony, aby lepiej oddać różnorodność doświadczeń i cech występujących u opisywanych osób.

Przyzwyczailiśmy do myślenia (zgodnie z obowiązującą wciąż w Polsce klasyfikacją) o klasycznym autyzmie, autyzmie atypowym, albo o zespole Aspergera jako całościowych zaburzeniach rozwoju. Określenie spektrum autyzmu jest bardziej adekwatne, amerykańska klasyfikacja DSM-5 i klasyfikacja ICD 11, musi wejść do polskiego systemu opieki medycznej do 2027 roku, opisują spektrum autyzmu, czyli zaburzenia zróżnicowane w zakresie nasilenia osiowych objawów, wymagające mniejszej lub większej pomocy otoczenia. Określenie zaburzenia ze spektrum autyzmu spinają klamrą trudności należące do tej samej grupy, ale o różnorodnym nasileniu objawów, których sztywny podział na osobne rozpoznania nie zawsze opisywał stan faktyczny

Reklama

- mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska i dodaje:

Osoba, która ma klasyczny autyzm i osoba, która ma zespół Aspergera mają inne ścieżki rozwojowe tego samego zaburzenia, dlatego też zdecydowanie inne potrzeby dotyczące tego, jak sobie radzić w otoczeniu społecznym. Mają większą albo mniejszą albo ilość trudności poznawczych, zaburzeń komunikacyjnych i społecznych, mniejszą albo większą ilość stereotypowych zachowań. Istotne jest to, żeby rzeczywiście widzieć zaburzenia autystyczne jako kontinuum różnych zachowań, różnych trudności, które nie zawsze można precyzyjnie dopasować do konkretnego – mającego sztywne granice zaburzenia, np. ścisłe oddzielenie, czy to jest na pewno autyzm atypowy, czy to już zespół Aspergera, nie zawsze były trafne. Różne są też deficyty rozumienia tego, czego inni ludzie chcą, jak myślą, co mogą czuć w określonej sytuacji. W praktyce klinicznej rzeczywiście spektrum autyzmu jest bardziej wiarygodne.

Reklama

Z czym mierzy się dziecko w spektrum autyzmu?

Dzieci w wieku szkolnym mają trudności z dostosowywaniem się do norm funkcjonowania szkolnego, w tym rówieśniczego. Warto pamiętać, że kłopoty dzieci w spektrum autyzmu polegają na tym, że nie umieją się do nich dostosowywać ( m.in. z powodu trudności w regulacji emocji, napięcia), a nie celowo łamią reguły i zasady.

Co czuje dziecko w spektrum autyzmu? Bycie bardzo długo w takiej sytuacji, kiedy nic go nie interesuje na lekcji, bo np. już to wszystko dawno wie, może być wręcz nie do zniesienia. Dzieciom w spektrum autyzmu bardzo trudno jest regulować takie podstawowe potrzeby, jak pragnienie, czy głód. Dlatego też dzieci, które mają diagnozę, najczęściej w indywidualnym programie edukacyjno- terapeutycznym mają też możliwość sięgnięcia jednorazowo po wodę, czy po kanapkę, dlatego że np. głód, który dla każdego innego dziecka jest do zniesienia do przerwy, w przypadku dziecka w spektrum autyzmu jest czymś, co dezorganizuje zachowanie, może wręcz prowadzić do autoagresji - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska i dodaje:

Reklama

To jest poważna trudność regulacji funkcjonowania na takim poziomie, jakim są doświadczenia czysto fizjologiczne, a co dopiero, jeśli mówimy o emocjach, które są dużo trudniejsze do regulowania.

Trudności w regulowaniu napięcia mogą prowadzić do wybuchów agresji impulsywnej, biologicznej - najczęściej wobec samego siebie, a nie wobec innych ludzi.

Bardzo ważne jest to, aby zdawać sobie sprawę z tego, co jak czuje dziecko w spektrum autyzmu w konkretnych sytuacjach.

Bycie cały czas w pogotowiu, sprawdzanie, czy to co się robi jest adekwatne, czy to jest nieadekwatne? Sprawdzanie, czy to jest bezpieczne, czy to nie jest bezpieczne? Jak powinienem się zachować? Co robić, gdy ktoś mówi: na urodzinach zachowuj się swobodnie. Swobodnie, czyli jak? Co to znaczy? Czy jak zachowam się swobodnie, to znowu przekroczę czyjąś granicę i ktoś mi znowu powie jesteś niegrzeczny/a? Dlatego takie sztywne normy pomagają. Jasno określone zasady pomagają i są po prostu kluczowe dla osób w spektrum autyzmu, to dzięki nim świat jest przewidywalny, a one czują się bezpiecznie i wiedzą, czego się od nich oczekuje - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska.

Reklama

Warto mieć świadomość, że to właśnie granice osób autystycznych są często przekraczane, bo inni ludzie nawet nie widzą tego, jak przekraczają ich granicę, np. dotykając ich, przytulając, choć oni sobie tego nie życzą. Inne dzieci w klasie lub dalsza rodzina na ogół są świadomi z jakim to się wiąże dyskomfortem i dlatego budowanie społecznej świadomości, jak wspierać osoby w spektrum autyzmu jest niezwykle ważne.

Co jest charakterystyczne w rozpoznaniu spektrum autyzmu u dzieci?

ASD manifestuje się poprzez specyficzny sposób przetwarzania informacji. Osoby dotknięte autyzmem mogą przejawiać intensywne zainteresowania szczegółami, mają trudności w nawiązywaniu relacji społecznych oraz w komunikacji werbalnej i niewerbalnej.

Reklama

Tak naprawdę im więcej deficytów, tym szybciej dziecko trafia do diagnozy, bo jego rozwój różni się od innych dzieci. Dlatego też bardzo ważny jest wywiad rozwojowy, bo on pokazuje wiele istotnych aspektów funkcjonowania na kolejnych etapach, np. na ile dziecko poradziło sobie z wyzwaniami rozwojowymi. Czy jest to dziecko, które ok. 1. r.ż. wskazywało palcem w kontakcie wzrokowym z dorosłym na to, co je zainteresowało albo co chciało dostać? Czy rozwijało zabawę symboliczną, czy umiało się bawić w “na niby”, czyli taką zabawę z użyciem wyobraźni? Jak przebiegał rozwój mowy? Czy wchodzi w relacje z innymi osobami, czy raczej takich relacji unika? W jaki sposób wchodzi w relacje - czy typowy, czy bardziej nietypowy, czyli, np. zawsze staje zbyt blisko innego dziecka, ale nie nawiązuje syntonicznego kontaktu? Czy dziecko ma trudność w takiej zabawie z podziałem na role? Czy będzie uczestniczyć w zabawie według zasad ustanowionych przez inne dzieci, czy tylko w te zabawy według jego własnego schematu, jego zainteresowań? - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska.

Często powodem rozpoczęcia procesu diagnostycznego jest opóźnienie w rozwoju mowy.

Reklama

Opóźnienie w rozwoju mowy :

Dziecko, które nie rozwija mowy w sposób prawidłowy, czyli nie wypowiada pierwszych słów do 16 miesiąca życia i nie mówi zdaniami do 2 r. ż. może wymagać wcześniejszego wsparcia rozwoju.

Oczywiście to nie znaczy, że trudności w rozwoju mowy mają zawsze to samo podłoże. Nie zawsze zaburzony rozwój mowy oznacza obecność zaburzeń ze spektrum autyzmu, natomiast często jest to impuls prowadzący do rozpoczęcia procesu diagnostycznego, umożliwiający skorzystanie z wczesnego wsparcia rozwoju. Jeśli chodzi o spektrum autyzmu to warto pamiętać, że im dziecko lepiej funkcjonuje w zakresie komunikacji, tym zapewne ta diagnoza pojawia się później - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska.

Reklama

Trudności w „odczytywaniu” emocji, myśli i potrzeb:

Dzieci w spektrum autyzmu mogą mieć trudności w rozpoznawaniu emocji innych osób oraz w regulacji własnych emocji. Mogą mieć trudności w komunikacji niewerbalnej: odczytywaniu wyrazu twarzy, gestów, a także wyrazu oczu (nie utrzymują kontaktu wzrokowego lub nawiązywany kontakt nie jest syntoniczny), na podstawie której ludzie tworzą hipotezy na temat emocji, na temat myśli, czy potrzeb innych ludzi.

Jeżeli dziecko ma trudności w rozkodowaniu obserwowanego stanu emocjonalnego, bo nie „czyta” komunikacji niewerbalnej, to te trudności są powielone przez to, że dotyczą pewnego kontekstu. Widzi, że ktoś płacze, ale nie wie, czy płacze z radości, wzruszenia czy płacze ze smutku. Dlaczego? Bo nie rozumie kontekstu tej sytuacji. To bardzo trudne, gdy ktoś zauważa szczegóły, drobiazgi, ale nie widzi pełnego kontekstu, czyli przez to, że rozumie charakteru tej sytuacji nie widzi czy ten płacz jest wywołany wzruszeniem, czy smutkiem, czy szczęściem, czy jeszcze czymś innym, bo nie rozumie sytuacji - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska

Reklama

Trudności w relacjach społecznych:

Dzieci w spektrum autyzmu mogą mieć trudności w nawiązywaniu, utrzymywaniu relacji z innymi. Mogą przejawiać nietypowe zachowania w interakcjach społecznych, bo mają trudności w ocenie adekwatności zachowania.

Dzieci w spektrum autyzmu mają bardzo dużo trudności w tym, żeby się dostosować do grupy. Im dłużej funkcjonują bez diagnozy, bez wsparcia, tym trudności są poważniejsze. Bardzo często mają trudność w tym, żeby określić, kto jest ich przyjacielem, jakich zachowań się od nich oczekuje, czyli co wypada, co nie wypada? Dziecko w spektrum autyzmu staje przed dylematem: jeżeli ktoś jest moją koleżanką i siedzę z nią w ławce, to czy też mogę za nią chodzić wszędzie? Również w takie miejsca, w których powinna być sama albo chce być sama? Bardzo trudno im zdefiniować, co znaczy, że “jesteśmy kolegami czy przyjaciółmi”. Te trudności są z czasem coraz większe. Pamiętajmy, że łatwiej jest mieć przyjaciela wielu lat 7 niż w wieku 14. W związku z tym im dłużej dziecko pozostaje bez diagnozy i zachowanie nie budzi niepokoju najbliższego otoczenia, tym bardziej prawdopodobne, że to jest dziecko, które po prostu ma mniejsze deficyty, co nie znaczy, że nie cierpi - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska.

Reklama

Specyficzne zainteresowania:

Dzieci z autyzmem mogą mieć trudności w zabawie symbolicznej, takiej jak udawanie, czy budowanie złożonych scenek. Mogą preferować rutynowe, powtarzalne aktywności. Specyficzne i utrwalone sposoby spędzania wolnego czasu przez zatopienie się w swoich ulubionych aktywnościach, w swoich bezpiecznych zainteresowaniach, które są powtarzalne. Świat społeczny nie ma precyzyjnie określonych zasad, nowe sytuacje wywołują lęk, a zainteresowania oparte na kategoryzowaniu i grupowaniu, wykorzystujące bardzo sprawną pamięć mechaniczną są przewidywalne i bezpieczne.

Nadmierna wrażliwość lub nadwrażliwość sensoryczna:

Osoby autystyczne mogą reagować nadmiernie lub niedostatecznie na bodźce sensoryczne, takie jak dotyk, dźwięk, światło itp. Funkcjonowanie w otoczeniu, w którym bodźce są zbyt intensywne (np. klaksony samochodów na ulicach w połączeniu z sygnalizacją świetlną, krzyk dzieci na korytarzu szkolnym mogą prowadzić dyskomfort, a nawet fizyczny ból).

Trudności w dostosowywaniu się do zmian:

Osoby na spektrum autyzmu mogą mieć trudności w dostosowywaniu się do zmian w otoczeniu. Preferują sztywne normy i jasno określone zasady, co pomaga im poczuć się bezpiecznie w nieprzewidywalnym świecie społecznym. Tendencja do powtarzania zachowań, rytualizowania otoczenia rośnie wraz z lękiem wynikającym z bycia w nowej, niezrozumiałej sytuacji.

Trudno żyć wtedy, kiedy każda sytuacja jest nowa, każda sytuacja, nawet lubiana (typu: spontaniczne wyjście na pizzę), jest czymś, co wywołuje lęk. Dużo łatwiej jest osobom dotkniętym autyzmem funkcjonować wtedy, kiedy mogą się do pewnej sytuacji przygotować, zaplanować ją. Natomiast takie sytuacje nagłe, budzą niepokój, lęk, a stereotypowa aktywność, czyli chodzenie zawsze tymi samymi drogami, jedzenie zawsze tego samego w poniedziałki redukuje go. Wykonywanie tych samych aktywności powoduje, że jestem bezpieczniejszy, że jestem spokojniejszy - mówi Anna Kaźmierczak-Mytkowska.

Rozpoznanie spektrum autyzmu u dzieci wymaga uwzględnienia różnorodnych trudności związanych z relacjami społecznymi, adaptacją społeczną, identyfikacją relacji i zachowań społecznych, dostosowywaniem się do zmian oraz samoregulacją. Ważne jest zrozumienie i uwzględnienie tych cech podczas diagnozy i planowania interwencji terapeutycznych.

Warto pamiętać, że spektrum autyzmu można zdiagnozować w każdym wieku.