Wskazania do pracy fizjoterapeutów stale się zmieniają. Jak zmieniła się fizjoterapia przez ostatnie 5 lat?

Czy lekarz powinien konsultować z fizjoterapeutą pacjentów np. po zawale ? Czy fizjoterapeuta powinien być zatrudniony na siłowni? Jak skrócić kolejki chętnych na fizjoterapię? O tym wszystkim przeczytacie Państwo w wywiadzie z dr. hab. Edytą Smolis - Bąk, pracującą od 28 lat pacjentami w Narodowym Instytucie Kardiologii, profesor Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie.

Pani profesor, czym jest współczesna fizjoterapia?

dr. hab. Edyta Smolis-Bąk: Obecnie fizjoterapią obejmujemy prawie wszystkich pacjentów. To co wcześniej było przeciwwskazaniem do fizjoterapii, teraz już nie jest. Kiedyś twierdzono, że w niektórych przypadkach fizjoterapia czy aktywność fizyczna mogą nawet zaszkodzić. W tej chwili, w grupie pacjentów ze schorzeniami układu krążenia nie ma takich osób z którymi fizjoterapeuta nie mógłby pracować i wykonywać odpowiednio dobranych interwencji. Oczywiście, nie pracujemy z pacjentami w ostrym, niestabilnym stanie, kiedy należy poczekać z wdrożeniem fizjoterapii przez jeden lub kilka dni, ale współcześnie nie ma już tak wielu przeciwskazań co kiedyś. Początkowo rehabilitacja kardiologiczna obejmowała tylko pacjentów po zawałach,  teraz pracujemy także z osobami z niewydolnością serca, z wadami serca, po przeszczepieniu serca czy po implantacjach urządzeń do elektroterapii. W związku z tym, dla mnie współczesna fizjoterapia to praca z każdym przypadkiem pacjenta. Pojawia się pytanie, czy jest taki moment, kiedy powinniśmy zaprzestać fizjoterapii. Według mnie nie. Nawet pacjent, który jest w ciężkim stanie, potrzebuje odpowiednio dobranej fizjoterapii.

Ponadto coraz więcej potrafimy, coraz więcej się uczymy, mamy coraz więcej narzędzi i jesteśmy coraz lepiej wykształconym zawodem. Fizjoterapeuta jest pełnoprawnym członkiem interdyscyplinarnego zespołu, w którego skład wchodzą  lekarze, pielęgniarki, psychologowie czy dietetycy.

Jak zmieniła się fizjoterapia przez ostatnie 5 lat?

Oprócz tego co wspomniałam, czyli mnogości różnych przypadków z którymi pracujemy, to należy wspomnieć, że kiedyś pacjent kardiologiczny był pacjentem leczonym albo zachowawczo albo podstawowymi zabiegami kardiochirurgicznymi. Aktualnie nasi pacjenci są zaopatrywani w przeróżne urządzenia, łącznie z najnowszymi zdobyczami nauki, takimi jak np. mechaniczne wspomaganie pracy serca. Technika, medycyna zmienia się bardzo dynamicznie, a my zmieniamy się razem z nią i dopasowujemy do niej swoją pracę i metody którymi się posługujemy. Musimy pamiętać, że pacjenta z mechanicznym wspomaganiem pracy serca czy z implantowanym kardiowerterem-defibrylatorem może na swojej drodze spotkać każdy fizjoterapeuta. Taki pacjent może przecież doznać urazu ortopedycznego czy mieć inny problem, z którym zgłosi się do fizjoterapeuty.

Zmieniają się wskazania do naszej pracy i dzięki temu rozszerzamy swoje działania na całą grupę pacjentów kardiologicznych.

Czy fizjoterapeuta ma nową rolę w zespole terapeutycznych? Czy różni się ona od stereotypowego postrzegania?

Chciałabym, żeby rola fizjoterapeuty była trochę inaczej postrzegana w zespole leczącym niż teraz. Bardzo często jest tak, że lekarz zleca co należy zrobić, a fizjoterapeuta to wykonuje. Natomiast fizjoterapeuta zna prawidłowe postępowanie z chorym, zna przeciwskazania i wskazania do ćwiczeń, potrzebuje natomiast informacji o stanie klinicznym chorego, żeby do niego dopasować terapię. Chciałabym, żebyśmy jako fizjoterapeuci byli partnerami do dyskusji z innymi członkami zespołu terapeutycznego. W momencie, gdy lekarz czy pielęgniarka dostrzegają, że dużo wiemy o naszym pacjencie, wiemy jak z nim pracować, to mają też poczucie, że mogą zasięgnąć także naszej opinii odnośnie chorego. Bardzo się cieszę, gdy lekarz mnie pyta, czy uważam, że danego pacjenta można wypisać do domu, czy pacjent sobie poradzi w swoim otoczeniu. To znaczy, że docenia moją wiedzę i polega na mojej pracy oraz doświadczeniu. Widzę, że idziemy w kierunku partnerskiej komunikacji w zespole terapeutycznym, w kierunku, w którym pyta się nas o zdanie. Myślę, że to wynika także z tego, że kształcimy coraz więcej fizjoterapeutów na wysokim poziomie. Dużo osób chce się uczyć, dokształcać, kończyć różnego rodzaju kursy. Uważam, że jesteśmy równorzędnym partnerem w zespole, ale wiem też, że lekarz jeszcze przez wiele lat tak prawdopodobnie nie powie.

Jaką rolę  ma fizjoterapeuta do spełnienia w społeczeństwie?

Uważam, że bardzo ważną rolą fizjoterapeutów jest edukacja i fizjoprofilaktyka. Jeżeli mówimy o zdrowym stylu życia, to nie myślimy tylko o zapobieganiu chorobom układu krążenia, ale także chorobom układu oddechowego, chorobom narządu ruchu i wielu innym. Wiemy, że aktywność fizyczna jest bardzo ważna. Według mnie bardzo istotne jest to, aby każdy fizjoterapeuta umiał zalecić odpowiednio dawkowaną aktywność fizyczną zarówno osobie zdrowej jak i chorej. Ważne jest to, żeby dokładnie pacjenta nauczyć, jak ma wyglądać wysiłek fizyczny, do jakiego poziomu ma się zmęczyć, jakie tętno osiągnąć, w jaki sposób siebie obserwować. Jeśli ktoś wykonuje treningi na niższym poziomie niż zalecany, należy poinformować go, że może to nie dawać żadnego efektu, wtedy trzeba znaleźć alternatywną formę aktywności dla takiego pacjenta. Fizjoterapeuci pełnią ogromną rolę jako nie tylko jako edukatorzy osób zdrowych, ale także pacjentów. Pacjenci, którzy opuszczają szpital chcą wrócić do normalnego funkcjonowania i my możemy im w tym pomóc. Chcą wrócić do pracy, pojechać na urlop lub pójść do klubu fitness. Widzę więc ogromną rolę fizjoterapeutów w pracy na siłowniach czy w klubach fitness, gdzie pacjentom z różnymi schorzeniami, którzy chcą kontynuować swoją aktywność, należy odpowiednio i bezpiecznie dawkować wysiłek fizyczny. Należy pokazać im co mogą robić, co jest dla nich przeciwwskazane  i zaplanować trening z indywidualnie dobranymi obciążeniami. Według mnie każdy klub fitness powinien zatrudniać fizjoterapeutę, który konsultowałby pacjentów i planował bezpieczne treningi.

Co powinno się zrobić, aby fizjoterapia była lepiej dostępna dla pacjenta?

To jest bardzo trudne pytanie. Wiemy, że sytuacja jest zła, pacjenci czekają na fizjoterapię w systemie refundowanym bardzo długo. Pacjent z dyskopatią lub po zabiegu ortopedycznym na rehabilitację w trybie „na CITO” czeka pół roku albo dłużej. W obszarze kardiologii, na rozpoczęcie wczesnej rehabilitacji poszpitalnej w trybie stacjonarnym są przewidziane pewne ramy czasowe, w jakich pacjenci powinni zostać przyjęci na oddział. Jednak, jeśli chodzi o przychodnię czy ośrodek dzienny, to takich ram czasowych już nie ma. W zależności od ilości ośrodków w danym województwie mających kontrakt z NFZ, czas oczekiwania jest bardzo różny. Zdarza się, że gdy pacjent rozpoczyna rehabilitację, problem, z którym się zgłaszał już dawno minął i teraz skarży się na zupełnie inne dolegliwości. Zwykle tak długi czas oczekiwania skutkuje tym, że pacjenci korzystają z prywatnych gabinetów fizjoterapeutycznych.

Dobrze by było, gdyby placówek w systemie refundowanym było więcej. Być może zatrudnienie większej liczby fizjoterapeutów lub rozszerzenie czasu pracy placówek w systemie NFZ mogłyby pomóc. Niestety trudno mi znaleźć rozwiązanie, co należy zrobić, żeby pacjenci nie czekali w kolejkach.

Z czego Pani jako wybitna postać fizjoterapii jest najbardziej dumna w kwestii swojego zawodu?

Myślę, że najbardziej jestem dumna z moich studentów, którzy bardzo często są wspaniałymi ludźmi. Sprawia mi dużą radość, gdy obserwuję, jak chcą pomagać ludziom, jakie mają podejście do pacjentów i jak ogromną empatią się wykazują. Bardzo się także cieszę, gdy udaje mi się zarazić ich pasją do fizjoterapii i gdy potwierdzają to w ankietach oceniających moją pracę na uczelni.

Mój zawód jest moją pasją. Nie wyobrażam sobie, żebym robiła coś innego. Lubię kontakt z ludźmi, z pacjentami, lubię prowadzić badania naukowe, ale lubię też pracę ze studentami. Jak widzę młodych ludzi, którzy naprawdę chcą pomóc swoim pacjentom to mam nadzieję, że następne pokolenie także będzie pracować z pasją.

Myślę, że śmiało mogę powiedzieć, że moją dumą są moi studenci, których udało mi się zarazić pasją do fizjoterapii.

Jakie są Pani zdaniem największe wyzwania w dziedzinie fizjoterapii kardiologicznej?

W obszarze fizjoterapii, którym ja się zajmuję, mamy coraz więcej pacjentów, którzy mają wszczepiane różne urządzenia. Czekamy, na nowe sposoby leczenia chorych ze skrajną niewydolnością serca. Czekamy na całkowicie sztuczne serce, które przedłuży życie tych pacjentów.

Musimy cały czas dopasowywać nasze postępowanie do nowych sposobów terapii. Urządzenia wszczepialne są coraz mniejsze, coraz mniej utrudniają pacjentowi życie. Dla mnie wyzwanie pojawia się z każdym nowym urządzeniem, które pacjent dostaje i zostaje z nim wypisany do domu. Muszę pokazać pacjentowi co może robić w domu, jak żyć, muszę go przekonać, że może być aktywny fizycznie. Jedno z moich ostatnich wyzwań to projekt, w którym uczestniczył także jako ekspert Pan prof. Lew-Starowicz, dotyczący aktywności seksualnej pacjentów z mechanicznym wspomaganiem pracy serca (LVAD). Wydawałoby się, że pacjenci, którzy korzystają z takiego wspomagania powinni  prowadzić bardzo oszczędny tryb życia i  że boją się podejmować jakiejkolwiek aktywności, a to nie prawda. Projekt cieszył się zainteresowaniem bo chorzy chcą wrócić do normalnego życia także seksualnego.

W wielu obszarach nie mamy konkretnych wytycznych postępowania, nie mamy wspólnego zdania. Dla mnie często wyzwaniem jest poszukiwanie rozwiązań, usystematyzowanie wiedzy i rozstrzyganie sporów, co danemu pacjentowi wolno robić i jaki rodzaj aktywności może podejmować.

Dodatkowo moim wyzwaniem na najbliższy rok (2024) jest przygotowanie zaleceń dotyczących fizjoterapii w rehabilitacji kardiologicznej. Będą to bardzo praktyczne wytyczne dla studentów i fizjoterapeutów, które pokażą co można zrobić z każdym pacjentem ze schorzeniami układu krążenia.

Dr hab. Edyta Smolis-Bąk, członek Interdyscyplinarnej Rady Ekspertów KRF -  absolwentka Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Doktor habilitowany nauk kultury fizycznej w dziedzinie rehabilitacji ruchowej, specjalista II stopnia rehabilitacji ruchowej. Ukończyła Studia Podyplomowe na wydziale Planowania i Zarządzania w Ochronie Zdrowia oraz Studium Przygotowania Pedagogicznego. Od 28 lat pracuje z pacjentami po zawałach mięśnia sercowego, zabiegach kardiochirurgicznych, z niewydolnością serca i ze schorzeniami krążenia obwodowego w Narodowym Instytucie Kardiologii. Od 20 lat wykładowca kilku wyższych uczelni, obecnie profesor Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie.

Ukończyła kursy: Spirometria w praktyce, Terapii Master, EKG, EKG Technician Certification Exam Review, KinesioTaping, Czytanie i analiza zdjęć RTG, Fizjoterapia w geriatrii, Mechanical Circulatory Support Systems Workshop, Podstawy seksuologii, Stres i depresja w życiu prywatnym i zawodowym, Fizjoterapia po mastektomii. Psychoonkologia, Doradca dietetyczny, Analiza danych przy użyciu oprogramowania MS Excel, Badania kliniczne - zarządzanie projektem i ryzykiem, Komunikacja z trudnym pacjentem, Instruktor Nordic Walking.

Prowadzi kursy specjalizacyjne z zakresu rehabilitacji kardiologicznej dla fizjoterapeutów, lekarzy i pielęgniarek. Prowadzi kursy organizowane przez Krajową izbę Fizjoterapeutów: „Badanie, strategie terapii i dokumentacja w fizjoterapii kardiologiczno – oddechowej”, „Planowanie fizjoterapii u pacjentów ze schorzeniami układu krążenia”, „Trening medyczny w kardiologii”, „Badanie elektrokardiograficzne spoczynkowe i wysiłkowe (EKG nieprawidłowe), "Testy wysiłkowe w praktyce fizjoterapeutycznej", „Wprowadzenie do badania elektrokardiograficznego dla fizjoterapeutów (EKG prawidłowe).

Autorka i współautorka: 67 publikacji z zakresu rehabilitacji kardiologicznej oraz rozdziałów w 12 książkach, 224 doniesień na konferencjach krajowych i międzynarodowych, 20 publikacji popularno-naukowych dla pacjentów ze schorzeniami układu krążenia, 4 skryptów dla studentów. Pod jej redakcją ukazały się dwie książki: „Fizjoterapia w Kardiologii” (red. Edyta Smolis-Bąk, Barbara Kazimierska) i „ Nowoczesna Rehabilitacja Kardiologiczna” (red. Edyta Smolis-Bąk, Rafał Dąbrowski). Recenzent prac doktorskich i habilitacyjnych.

Członek Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego, przewodnicząca Elekt Sekcji Rehabilitacji Kardiologicznej i Fizjologii Wysiłku PTK.

Materiał powstał we współpracy z KIF.