Czy Polakom grozi epidemia chorób siatkówki?

Eksperci prognozują, że w polskim, szybko starzejącym się społeczeństwie, będzie rosła liczba chorych ze schorzeniami siatkówki. Aby temu przeciwdziałać, potrzeba odpowiedniej profilaktyki i skrócenia kolejek do okulistów. O sukcesach i wyzwaniach w dziedzinie okulistyki rozmawiali eksperci, biorący udział w panelu pt. „Okulistyka: czy udaje nam się zapobiec utracie wzroku?” podczas tegorocznego Kongresu Wyzwań Zdrowotnych.

Osoby powyżej 60. roku życia stanowią już ponad 25 proc. polskiego społeczeństwa. W Polsce na cukrzycę choruje około 8-9 proc. populacji, co daje 3 mln osób, a 5 mln ma stan przedcukrzycowy. Fala srebrnego tsunami i cukrzyca mają wpływ na rozwój chorób wzroku, również takich jak zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD) i cukrzycowy obrzęk plamki (DME).

Główną przyczyną utraty wzroku - i to zarówno u osób młodych, jak i starszych - są choroby siatkówki. Prognozy epidemiologiczne wyraźnie wskazują na wzrost liczby chorych w najbliższych latach:

Kluczową rolę w radzeniu sobie z tymi problemami odgrywa edukowanie społeczeństwa i rozpowszechnianie działań profilaktycznych:

Zdaniem ekspertów uczestniczących w panelu, polska okulistyka jest świetnie działającym obszarem medycyny, a pacjenci leczeni są przez wysokiej klasy specjalistów, którzy dysponują najnowocześniejszą wiedzą i technologiami. Maciej Miłkowski, podsekretarz stanu Ministerstwa Zdrowia, zwrócił uwagę, że rozwojem rynku innowacji, również lekowych, rządzi konkurencyjność:

Zastosowanie innowacyjnych terapii takich jak wspomniany farycymab, czyli o podwójnym mechanizmie działania, pozwalających na wydłużenie odstępów pomiędzy iniekcjami, ułatwia przebieg leczenia dla pacjentów, odciąża opiekunów chorych osób i udrażnia system opieki zdrowotnej, pozwalając jednocześnie na zwiększenie liczby pacjentów leczonych w ramach programu lekowego B.70 - leczenie pacjentów z chorobami siatkówki.

To tym istotniejsze, że liczba pacjentów w programie będzie stale rosła. Jak zauważył dr Teper: - Główna przyczyna ślepoty u osób starszych i młodszych to choroba siatkówki – albo AMD albo DME. Jesteśmy dumni z tego, że mamy takie programy lekowe w Polsce i pacjent nie musi płacić już 1500 zł za iniekcję. Wszyscy chorzy uczestniczący w programach - a w DME to jest 17 tys., w AMD 108 tys. osób, oraz w trzecim programie dotyczącym zapalenia błony naczyniowej 200 osób - to są ludzie, którym udało się uratować wzrok. To dobrze wydanych 450 mln zł, bo ci ludzie mogą teraz normalnie dalej żyć.

Wiele wskazuje na to, że Polska posiada zasoby niezbędne do poradzenia sobie z wyzwaniami, jakie niesie przyszłość.

Jednak, jak zauważa, obecnie u wielu Polaków schorzenia wzroku wykrywane są dopiero w zaawansowanych stadiach choroby, gdy możliwości leczenia są mocno ograniczone. Przyspieszenie wykrywalności, dzięki rozpowszechnieniu regularnych badań profilaktycznych, uchroniłoby wielu chorych przed utratą wzroku i interwencjami za pomocą skomplikowanych, ryzykownych i kosztownych operacji.

Poziom świadomości w Polsce w zakresie profilaktyki okulistycznej jest wciąż zbyt niski. Z badań przeprowadzonych przez stowarzyszenie Retina AMD Polska wynika, że informowanie pacjentów przez lekarzy POZ o możliwości samodzielnego przeprowadzenia prostego, kontrolnego testu Amslera nie jest powszechną praktyką, a powinno: - Musimy edukować społeczeństwo, bo tak naprawdę to nie lekarz jest w pełni odpowiedzialny za nasze zdrowie. My sami też powinniśmy czuć się odpowiedzialni, ale my tego nie wiemy. Trudno obwiniać pacjenta, że on nie robił testu Amslera i nie trafił na czas do okulisty, jeśli nigdy o tym nie słyszał – powiedziała Małgorzata Pacholec.

Test Amslera to prosty sposób pomagający w monitorowaniu zdrowia siatkówki oka. Polega na obserwacji punktu umieszczonego w środku siatki, która składa się z linii prostych i punktów. Jest często używany do wykrywania wczesnych oznak zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem.

Bo zbyt często dla chorego pierwszym bodźcem do rozpoczęcia poszukiwań informacji czy specjalistycznej pomocy są niepokojące symptomy, a te z kolei pojawiają się w dalszych etapach rozwoju choroby. Bez odpowiednich działań edukacyjnych i profilaktycznych prognozy epidemiologiczne staną się rzeczywistością.

Innym wyzwaniem wskazywanym przez organizacje chorych są długie kolejki do lekarzy okulistów. Jak wynika ze sprawozdania NFZ, na koniec III kwartału 2023 r. średni czas oczekiwania na wizytę w poradni okulistycznej wynosił 81 dni, czyli prawie 3 miesiące. Choroby wzroku charakteryzują się szybkim rozwojem, co sprawia, że tak długi czas oczekiwania skutkuje wyraźnym pogłębieniem się choroby. Problem ten dostrzegają również inni eksperci:

Sposobem na rozwiązanie tego problemu, wskazywanym przez ekspertów zasiadających w panelu, jest wsparcie ze strony optomertystów na wzór rozwiązań z innych państw europejskich. W takich krajach jak Irlandia, Holandia czy Norwegia, optometryści są specjalistami pierwszego kontaktu i to do nich w pierwszej kolejności udają się pacjenci: - Optometrysta bada pacjenta, sprawdza przesiewowo przedni i tylny odcinek oka i jeżeli zauważa odstępstwa od normy fizjologicznej, wtedy kieruje bezpośrednio do okulisty. Dodatkowo pełni również funkcję edukacyjną – podkreśla Dominika Olkowska.

Obecnie trwają prace nad włączeniem optometrystów do systemu ochrony zdrowia. W zeszłym roku uchwalono ustawę o niektórych zawodach medycznych, regulującą zakres funkcjonowania m.in. tych specjalistów w Polsce. Opublikowano również rozporządzenie określające szczegółowy wykaz czynności zawodowych, o których mowa w ustawie. W tym roku ma pojawić się kolejne rozporządzenie, dzięki któremu potencjał optometrystów jako grupy zawodowej zostanie wykorzystany w jeszcze większym stopniu.

Planowane zmiany są pozytywnie oceniane przez Ministerstwo Zdrowia, które będzie pracowało nad usprawnieniem systemu opieki nad pacjentem okulistycznym.

Do udziału w sesji „Okulistyka: czy udaje nam się zapobiec utracie wzroku?” podczas tegorocznego Kongresu Wyzwań Zdrowotnych zostali zaproszeni eksperci z różnych dziedzin związanych z okulistyką: Maciej Karaszewski, zastępca dyrektora Departamentu Świadczeń Opieki Zdrowotnej NFZ, Dominika Olkowska, przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Optometrii i Optyki, Małgorzata Pacholec, prezeska stowarzyszenia Retina AMD Polska, prof. Marek Rękas, konsultant krajowy w dziedzinie okulistyki z Wojskowego Instytutu Medycznego, dr Sławomir Teper z Katedry i Oddziału Klinicznego Okulistyki Wydziału Nauk Medycznych w Zabrzu oraz prof. Edward Wylęgała, prorektor ds. rozwoju i transferu technologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego.

Autor: Zdzisława Górska-Nieć, Maciej Chyziak