Zdrowie psychiczne młodzieży a czatboty: dlaczego relacja z AI bywa niebezpieczna

Czatbot nie krzyczy, nie przerywa, nie przewraca oczami. Odpowiada od razu. Zawsze ma czas. Dla wielu młodych ludzi to brzmi jak luksus: rozmowa bez napięcia, bez oceniania, bez ryzyka odrzucenia. Tyle że właśnie ta uprzejma dostępność może stać się pułapką. Nie dlatego, że technologia jest z definicji zła, tylko dlatego, że udaje relację, a relacja to jedna z najpoważniejszych spraw w życiu nastolatka.

Relacja z drugim człowiekiem nie zawsze jest łatwa. Trzeba poczekać na odpowiedź, dopasować się, coś znieść, czasem odpuścić. Z czatbotem nie ma kłótni. To rozmowa ustawiona pod komfort użytkownika, a komfort bywa mylący. Mechanizm jest prosty: kiedy narzędzie mówi językiem emocji, reaguje w rytmie "tu i teraz" i potrafi nazywać stany psychiczne, zaczyna przypominać kogoś, komu można zaufać. Wtedy pojawia się pierwszy błąd poznawczy: mylenie sprawnego naśladowania empatii z empatią.

Młodość to etap intensywnego treningu społecznego: uczenia się granic, negocjowania bliskości, rozpoznawania manipulacji, budowania odporności na odrzucenie. Jeśli w tym samym czasie w życiu młodego człowieka pojawia się towarzysz AI, który jest zawsze miły i zawsze dostępny, łatwo o skróty. Nie trzeba wychodzić do ludzi, nie trzeba ryzykować niezręczności, nie trzeba uczyć się rozmowy w realnym świecie. Tyle że to, co na początku wygląda jak ulga, może utrwalać izolację.

U młodych dochodzi jeszcze jedna rzecz: skłonność do intensywnych więzi i intensywnych narracji. Jeśli czatbot przestaje być narzędziem, a zaczyna być kimś bliskim, pojawia się przestrzeń na emocjonalne uzależnienie od kontaktu, które bywa trudne do zauważenia dla samej osoby. W praktyce to bywa podobne do tego, co obserwuje się przy niektórych formach kompulsywnego korzystania z internetu: rośnie czas, rośnie rola, rośnie potrzeba.

W gabinecie psychologicznym i psychiatrycznym relacja ma ramy. Są zasady, są granice, jest odpowiedzialność. Czatbot tego nie ma. Może brzmieć przekonująco, ale nie ponosi konsekwencji swoich odpowiedzi. Może wzmacniać przekonania użytkownika, bo jest projektowany do podtrzymywania rozmowy, a nie do korygowania ryzyka. To szczególnie groźne w stanach obniżonego nastroju, lęku czy kryzysu, kiedy młody człowiek szuka potwierdzenia i ukojenia, a niekoniecznie konfrontacji z rzeczywistością.

W takiej sytuacji rozmowa wspierająca może stać się rozmową, która normalizuje destrukcyjne myśli, utrwala czarne scenariusze albo podpowiada sposoby działania, których nikt rozsądny nie podałby. Nawet jeśli systemy mają zabezpieczenia, praktyka pokazuje, że można je obchodzić, a młodzi użytkownicy są w tym zaskakująco skuteczni. 

Samotność to nie zawsze brak ludzi obok. Czasem to brak głębokiej więzi z drugim człowiekiem. To luka, którą wykorzystują czatboty. Z jednej strony oferują natychmiastową bliskość, z drugiej nie wymagają żadnej inwestycji w relacje. W efekcie mogą działać jak wzmacniacz: im więcej izolacji, tym więcej rozmów z botem; im więcej rozmów z botem, tym mniej motywacji, by budować relacje w świecie offline.

To nie jest problem technologiczny, tylko społeczny, który technologia potrafi wykorzystać. I dlatego temat dotyka zdrowia psychicznego młodzieży: bo dotyka nawyków regulowania emocji, sposobu przeżywania samotności i uczenia się relacji.

Niepokój powinien budzić nie sam fakt, że młody człowiek rozmawia z AI, tylko zmiana funkcji, jaką ta rozmowa zaczyna pełnić. Jeśli czatbot staje się pierwszym wyborem w sprawach emocjonalnych, jeśli wypiera rozmowę z bliskimi osobami, jeśli wokół niego buduje się poczucie wyjątkowej więzi, to nie jest już ciekawostka technologiczna. To jest sygnał, że potrzeby psychiczne są obsługiwane przez system, który nie ma kompetencji ani odpowiedzialności relacyjnej.

Młody człowiek, który ma wokół siebie bezpieczne relacje, rzadziej potrzebuje zamienników. Młody człowiek, który ma przestrzeń na rozmowę bez oceniania, nie musi szukać empatii w rozmowie z czatbotem. Aby uniknąć tej pułapki, potrzebna jest praca nad redukcją poziomu samotności i izolacji. Metody mogą być różne: od organizacji zajęć grupowych, po skorzystanie z psychoterapii, jeśli taka okaże się potrzebna.

Stawką jest to, czy pozwolimy, by w kluczowym momencie rozwoju emocjonalnego młody człowiek uczył się relacji od systemu, który relacji nie potrafi mieć, a potrafi ją tylko imitować.