RPO interweniuje w sprawie wsparcia uczniów z niepełnosprawnościami. Barbara Nowacka odpowiada

Rzecznik Praw Obywatelskich przygotował raport pt. "Wsparcie uczniów z niepełnosprawnościami przez nauczycieli współorganizujących proces edukacyjny, pomoc nauczyciela oraz asystenta osobistego ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi”. Celem było ustalenie zakresu wsparcia, jakiego potrzebują ci uczniowie, aby zapewnić im efektywną realizację prawa do edukacji oraz zidentyfikować trudności i bariery. Efektem badania są rekomendacje mające na celu wypracowanie rozwiązań na rzecz uruchomienia wsparcia asystenckiego dla uczniów ze szczególnymi potrzebami w przedszkolach i szkołach, z uwzględnieniem postanowień Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. W obszernej odpowiedzi minister edukacji Barbara Nowacka szczegółowo przedstawia działania resortu na rzecz uczniów ze szczególnymi potrzebami

Jak czytamy w oficjalnej odpowiedzi Minister Edukacji Barbary Nowackiej, główne obawy wynikające raportu RPO dotyczyły m.in. nakładania się kompetencji asystenta ucznia ze SPE z innymi pracownikami oświaty, takich jak nauczyciele współorganizujący kształcenie, a także precyzyjnego określenia kryteriów przyznawania wsparcia uczniom. Minister Nowacka podkreśliła również konieczność opracowania jasnej metodyki współpracy między kadrą pedagogiczną a niepedagogiczną w zespołach klasowych. Z kolei analiza finansowych skutków wprowadzenia takich rozwiązań jest już prowadzona w ramach projektu „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”, realizowanego przez Instytut Badań Edukacyjnych.

Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi prace nad skróceniem czasu oczekiwania na diagnozę uczniów, realizując rekomendacje zawarte w raporcie o wsparciu uczniów z niepełnosprawnościami. Inicjatywa ta jest częścią wdrażania modelu funkcjonalnej oceny, który ma na celu efektywniejsze reagowanie na trudności uczniów w szkołach.

Prace te są realizowane w ramach projektów takich jak "Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży", prowadzonego przez Instytut Badań Edukacyjnych, oraz „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych”, realizowanego przez MEN we współpracy z SGH. Ministerstwo rozważa wprowadzenie rekomendacji poprzez wzmacnianie zasobów szkoły, które pozwolą na szybszą identyfikację i rozwiązanie problemów uczniów na poziomie placówki.

W ramach modelu funkcjonalnej oceny nauczyciele, w tym specjaliści szkolni, będą podnosili swoje kompetencje w zakresie szkolnej oceny funkcjonalnej uczniów. Dzięki temu trudności ucznia będą mogły zostać zidentyfikowane i rozwiązane bez konieczności odsyłania go od razu do poradni. Jedynie w przypadkach wymagających bardziej złożonej diagnozy, uczniowie będą kierowani do specjalistów.

MEN zaznacza, że realizacja postulatu o tworzeniu klas z maksymalnie kilkoma uczniami ze SPE nie jest możliwa, ponieważ potrzeby edukacyjne uczniów, w tym potrzeba wsparcia związana z niepełnosprawnością, są często dynamiczne i zmieniają się w trakcie roku szkolnego.

Decyzje dotyczące przydzielania uczniów do konkretnych klas pozostają w gestii szkół, które uwzględniają indywidualne potrzeby edukacyjne uczniów. MEN podkreśla, że ważne jest, by nauczyciele specjaliści – jak pedagodzy specjalni czy psycholodzy – wspierali dyrektorów w organizacji pracy klasowej, uwzględniając zróżnicowane potrzeby uczniów. Dzięki temu szkoły mogą wprowadzać odpowiednie wsparcie, jak dodatkowi nauczyciele czy pomoc nauczyciela, dostosowane do potrzeb uczniów z SPE.

Ministerstwo, w ramach projektu „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”, promuje integrację uczniów z różnorodnymi potrzebami edukacyjnymi, co ma na celu rozwijanie u dzieci empatii i akceptacji dla osób z niepełnosprawnościami. MEN wskazuje, że edukacja w zróżnicowanym środowisku sprzyja tworzeniu bardziej tolerancyjnego społeczeństwa i pozytywnie wpływa na poczucie przynależności oraz motywację do nauki u dzieci z niepełnosprawnościami.

Zgadzając się z rekomendacją dotyczącą zwiększania świadomości o włączaniu wszystkich uczniów, MEN rozważa rezygnację z używania terminu „specjalne potrzeby edukacyjne”. Zgodnie z ministerstwem, termin ten często wiąże się z etykietowaniem uczniów i przypisaniem im stałych kategorii, co nie oddaje zmieniającej się natury indywidualnych potrzeb uczniów. MEN podkreśla, że potrzeby te mogą wynikać nie tylko z trudności w funkcjonowaniu, ale także z wyjątkowych uzdolnień, a zatem bardziej trafnym rozwiązaniem byłoby mówienie o zróżnicowaniu edukacyjnych i rozwojowych potrzeb uczniów.

Ministerstwo zwraca również uwagę na obowiązujące przepisy, które nakładają na szkoły obowiązek przeciwdziałania przemocy i dyskryminacji. Dyrektorzy szkół mają za zadanie zapewnienie bezpieczeństwa uczniom, a także organizowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej odpowiedniej do potrzeb ucznia. Szkoły są zobowiązane do realizacji programów wychowawczo-profilaktycznych, które są opracowywane na podstawie diagnozy potrzeb uczniów oraz czynników ryzyka i ochrony.

MEN zapewnia, że w ramach realizacji projektów, takich jak „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”, szkoły będą wspierane w działaniach na rzecz włączenia uczniów z różnorodnymi potrzebami edukacyjnymi. Nowy projekt konkursowy FERS, planowany na połowę 2025 roku, ma na celu wzmacnianie roli szkoły w przeciwdziałaniu przemocy i dyskryminacji oraz rozwijanie włączającego klimatu w placówkach edukacyjnych. Projekt ten ma także na celu zwiększenie udziału uczniów w życiu szkoły i uwzględnienie ich głosu w działaniach wychowawczo-profilaktycznych.

Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN) pracuje nad wdrożeniem modelu oceny funkcjonalnej, który będzie oparty na indywidualnych potrzebach i możliwościach uczniów, zamiast klasyfikowania ich na podstawie niepełnosprawności. Model ten pozwoli na bardziej elastyczne i trafne dopasowanie wsparcia edukacyjnego, z naciskiem na współpracę międzysektorową i międzyresortową. Celem jest lepsze adresowanie potrzeb uczniów i efektywne wykorzystanie dostępnych zasobów.

W aktualnym stanie prawnym uczniowie posiadający orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, indywidualnego nauczania lub inne dokumenty diagnostyczne, mają prawo do dostosowania formy i warunków zdawania egzaminów. Dostosowania obejmują m.in. przygotowanie odrębnych arkuszy egzaminacyjnych, wydłużenie czasu egzaminu, użycie odpowiednich środków dydaktycznych oraz zapewnienie wsparcia nauczyciela wspomagającego.

W szkołach uczniowie z niepełnosprawnością korzystają z pomocy psychologiczno-pedagogicznej, która obejmuje między innymi zajęcia specjalistyczne oraz realizację zaleceń z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Zajęcia te są dostosowane do indywidualnych potrzeb ucznia, a także do jego możliwości psychofizycznych. Każdy uczeń objęty kształceniem specjalnym ma opracowany indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET), który jest regularnie oceniany i w razie potrzeby modyfikowany.

W ramach wsparcia dla uczniów z SPE, szczególną rolę pełni nauczyciel wychowania fizycznego, którego kompetencje są wzmacniane poprzez szkolenia i wykorzystanie specjalistycznych materiałów, aby lepiej dostosować zajęcia do potrzeb uczniów.

Zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przygotowanie nauczycieli powinno obejmować umiejętność dostosowania organizacji procesu kształcenia do zróżnicowanych potrzeb uczniów. MEN jest otwarte na przegląd tych przepisów, zwłaszcza w kontekście pracy z grupą uczniów o różnorodnych potrzebach.

Współpraca MEN z uczelniami w zakresie edukacji włączającej pozwala na transfer wiedzy i doświadczeń między szkołami a uczelniami. MEN wspiera również nauczycieli w doskonaleniu zawodowym, organizując szkolenia, studia podyplomowe oraz projekty pilotażowe, które odpowiadają na wyzwania związane z pracą w zróżnicowanych klasach.

Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE) organizuje różne formy wsparcia dla nauczycieli, w tym konferencje, seminaria, oraz programy doskonalące, w tym międzynarodowe projekty, które mają na celu podnoszenie jakości kształcenia. Dodatkowo, MEN finansuje programy kształcenia i doskonalenia nauczycieli, a także projekty wspierające edukację włączającą, takie jak kursy dla nauczycieli specjalistów przygotowujących do roli doradców dostępności.

Warto również zaznaczyć, że MEN finansuje studia podyplomowe z zakresu edukacji włączającej, w tym m.in. kursy dotyczące polskiego języka migowego dla nauczycieli, co umożliwia nauczycielom nabycie umiejętności niezbędnych do pracy z uczniami o specjalnych potrzebach.

Pozostałą treść rekomendacji Ministerstwa Edukacji Narodowej, które wystosowała minister edukacji Barbara Nowacka, można przeczytać tutaj: działania resortu na rzecz uczniów ze szczególnymi potrzebami