W sejmie spór o asystencję osobistą. Czy ustawa przygotowana przez Prezydenta wyklucza osoby z niepełnosprawnościami?

Prace nad ustawą o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami nabierają tempa, ale emocji nie brakuje. Podczas posiedzenia podkomisji analizującej projekt prezydencki, rządowy i poselski, spór wybuchł wokół jednego z kluczowych przepisów – artykułu 17. Chodzi o to, kto może złożyć wniosek o przyznanie prawa do asystencji oraz czy projekt rzeczywiście realizuje zapisy Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. W centrum dyskusji znalazły się m.in. kwestie zgody osoby z niepełnosprawnością, rola opiekunów oraz status osób przebywających w pieczy zastępczej i placówkach opiekuńczych.

Biuro Legislacyjne zwróciło uwagę na niespójności w przepisach. W obecnym brzmieniu artykułu 17 wniosek o przyznanie asystencji może złożyć sama osoba z niepełnosprawnością lub – za jej zgodą – przedstawiciel ustawowy, kurator czy dyrektor placówki.

Jednak – jak wskazano podczas obrad – w innych przepisach ustawy pojawia się odwrotna konstrukcja: to opiekun ma wyrażać zgodę na działania osoby małoletniej. Legislatorzy podkreślili, że takie rozwiązanie może prowadzić do sprzeczności interpretacyjnych.

Dodatkowe wątpliwości wzbudziła możliwość składania wniosku przez „osobę stale wspierającą” – nawet bez formalnej zgody osoby z niepełnosprawnością. Padło pytanie: kto i w jaki sposób będzie weryfikował, czy dana osoba rzeczywiście „długotrwale i systematycznie” udziela wsparcia?

Przedstawicielka resortu, tłumaczyła, że intencją projektodawców było podkreślenie podmiotowości osoby z niepełnosprawnością:

Jednocześnie przyznała, że w przypadku przedstawiciela ustawowego pojawia się problem systemowy wynikający z przepisów kodeksu cywilnego. Resort zaproponował więc rezygnację z wymogu zgody w sytuacji, gdy wniosek składa przedstawiciel ustawowy osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej.

Wątpliwości zgłosiła również strona prezydencka. Zwrócono uwagę na praktyczny aspekt składania wniosków elektronicznie. Jak w systemie teleinformatycznym potwierdzić zgodę osoby z niepełnosprawnością? Czy wymagane będzie dodatkowe potwierdzenie profilem zaufanym? Jak zweryfikować status osoby „stale wspierającej”?

Do tych zarzutów odniósł się Adam Zawisny z ministerstwa rodziny, pracy i polityki społecznej:

Podkreślił, że w przypadku osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną formalne potwierdzanie zgody mogłoby być w praktyce niemożliwe. Resort opowiada się więc za maksymalnym uproszczeniem procedury, aby nie tworzyć dodatkowych barier.

Najostrzejsza dyskusja dotyczyła jednak włączenia do katalogu uprawnionych przedstawicieli dyrektorów rodzinnych domów dziecka i placówek opiekuńczo-wychowawczych.

Dorota Dudkiewicz zwróciła uwagę, że ustawa ma realizować art. 19 Konwencji ONZ, gwarantujący prawo do niezależnego życia:

Jej zdaniem projekt dopuszcza jako beneficjentów osoby przebywające w placówkach, które z definicji nie zapewniają pełnej swobody wyboru, a jednocześnie wyklucza inne grupy, m.in. część osób 65+.

Adam Zawisny odpowiadał, że rodzinne domy dziecka czy placówki typu rodzinnego w praktyce funkcjonują jak środowiskowe formy opieki, a nie instytucje w klasycznym rozumieniu:

Podkreślił również, że nawet osoby przebywające w placówkach instytucjonalnych powinny mieć możliwość korzystania z asystencji poza terenem ośrodka.

Dyskusja przeniosła się także na kolejne przepisy – dotyczące miejsca składania wniosku oraz przetwarzania danych.

Pojawił się problem rozróżnienia między „miejscem zamieszkania” a „miejscem stałego pobytu”. Resort zaproponował oparcie się na definicji z ustawy o ewidencji ludności, co pozwoliłoby objąć regulacją również osoby w kryzysie bezdomności.

Biuro Legislacyjne wskazało jednak, że taka zmiana wymagałaby szerszej poprawki merytorycznej, wykraczającej poza redakcję przepisu.

Kolejne wątpliwości dotyczyły: powielania danych osobowych w formularzu samooceny, braku sankcji za składanie nieprawdziwych oświadczeń, niejasnych zasad przetwarzania danych „z zachowaniem zasad bezpieczeństwa informacji”.

Dyskusja w podkomisji wyraźnie pokazała, że projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami wciąż wymaga doprecyzowania w zakresie formalnych warunków przyznania świadczenia. Jeden z ekspertów zwrócił uwagę, że w treści wniosku brakuje informacji o dokumencie potwierdzającym legalność pobytu cudzoziemca na terytorium Polski.

Jak podkreślano, organ rozpatrujący sprawę musi mieć możliwość zweryfikowania, czy dana osoba spełnia ustawowe warunki, w tym czy przebywa w Polsce legalnie. W odpowiedzi przedstawiciel resortu przyznał:

Wątpliwości dotyczyły także kwestii miejsca zamieszkania. Sam adres meldunku nie musi bowiem pokrywać się z faktycznym miejscem przebywania osoby z niepełnosprawnością. Tymczasem to właśnie miejsce zamieszkania – rozumiane jako ośrodek życiowych spraw – decyduje o właściwości organu i prawie do świadczenia.

Padły pytania, czy brak jednoznacznej deklaracji miejsca zamieszkania we wniosku nie utrudni organowi oceny spełnienia przesłanek ustawowych. W kontekście rosnącej liczby cudzoziemców przebywających w Polsce oraz osób w kryzysie bezdomności, precyzyjne zapisy mogą mieć kluczowe znaczenie dla praktyki stosowania ustawy.

Emocje wzbudziły również przepisy dotyczące działania systemów teleinformatycznych. Projekt przewiduje możliwość składania wniosków oraz wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy za pośrednictwem różnych systemów elektronicznych. Pojawiły się jednak pytania, czy mieszanie tych ścieżek będzie w praktyce wykonalne.

Przedstawiciel resortu wyjaśniał, że technicznie nie ma to znaczenia:

Więcej kontrowersji wywołał przepis pozwalający zespołowi wezwać wnioskodawcę do okazania dokumentów w przypadku braku możliwości ich pozyskania drogą elektroniczną „z przyczyn nieleżących po stronie zespołu”. Część ekspertów zwracała uwagę, że takie sformułowanie jest nieprecyzyjne i może nadmiernie obciążać osobę z niepełnosprawnością dodatkowymi obowiązkami.

Resort tłumaczył, że chodzi o zabezpieczenie systemu na wypadek sytuacji nadzwyczajnych – od awarii infrastruktury po zagrożenia cyberbezpieczeństwa czy klęski żywiołowe.

Jednocześnie pojawiły się głosy, że wyjątkowość takiej sytuacji powinna wynikać wprost z brzmienia przepisu, aby nie przerzucać ciężaru dowodowego na wnioskodawcę w zwykłym toku postępowania administracyjnego.

Dyskusja wokół cyfryzacji procedury pokazuje szerszy problem: ustawa o asystencji osobistej ma być nowoczesna i oparta na rozwiązaniach teleinformatycznych, ale musi jednocześnie gwarantować bezpieczeństwo prawne i realną dostępność dla osób z niepełnosprawnościami – również w sytuacjach kryzysowych.

Choć część poprawek legislacyjnych przyjęto, wiele kwestii pozostaje otwartych. Spór wokół artykułu 17 pokazuje fundamentalne napięcie: jak pogodzić podmiotowość osoby z niepełnosprawnością z ochroną jej interesów oraz wymogami systemu prawnego.

Projekt ustawy o asystencji osobistej ma być jednym z najważniejszych aktów prawnych realizujących Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. To właśnie dlatego każda definicja, każde odesłanie i każdy zapis proceduralny są dziś przedmiotem tak szczegółowej analizy.