Rzecznik Praw Obywatelskich: uregulować oświadczenia pro futuro

Trzeba precyzyjnie uregulować sprawę oświadczeń woli pacjenta co do procedur medycznych, gdyby w przyszłości był niezdolny do jej wyrażenia -  przekonuje Rzecznik Praw Obywatelskich.

W takim przypadku każdy powinien też móc wskazać osobę, która podejmowałaby decyzje dotyczące jego zdrowia. Jak przekonuje RPO, wzmocniłoby to ochronę praw pacjenta w kontekście prawa do decydowania o sobie, a także umożliwiłoby lekarzom kierowanie się faktyczną wolą pacjenta – bez obawy o odpowiedzialność za działania bez jego wyraźnej zgody.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do ministra zdrowia Adama Niedzielskiego o podjęcie działań w celu prawnego uregulowania oświadczeń pro futuro, w tym instytucji pełnomocnictwa medycznego.

RPO przypomniał, że w ostatnich tygodniach opinię publiczną poruszyła sprawa Polaka, który po ataku serca trafił do szpitala w Plymouth. Pacjent zapadł w śpiączkę. Brytyjscy lekarze za niesłużące dobru pacjenta uznali stosowanie procedur medycznych w celu podtrzymywania jego funkcji życiowych, w tym nawadnianie i odżywianie. Sprzeciwiła się temu część rodziny pacjenta, sprawa dopuszczalności odłączenia od aparatury podtrzymującej życie i wstrzymania podawania pokarmu i wody stała się przedmiotem orzeczeń brytyjskich sądów. Jedną z rozpatrywanych kwestii było ustalenie domniemanej woli samego pacjenta co do dalszego postępowania medycznego.

Według Rzecznika, sytuacja ta w szerszym wymiarze ilustruje złożony problem medyczny, etyczny i prawny, związany z granicami udzielania świadczeń zdrowotnych i sprawowania opieki nad pacjentem. Dotyczy on też poszanowania domniemanej woli pacjenta wyrażonej za życia.

RPO już wcześniej zwracał uwagę na konieczność prawnego uregulowania tej drugiej kwestii, m.in. podczas organizowanych konferencji. Po tym jak wystąpił do MZ w tej sprawie w marcu 2018 r. , resort w odpowiedzi wskazał na trudności praktyczne z wprowadzeniem takich zmian. Adam Bodnar postanowił ponownie zająć się sprawą, ponieważ według niego, obecne przepisy niewystarczająco chronią autonomię pacjentów niezdolnych do świadomego wyrażenia zgody, a jednocześnie niemających przedstawiciela ustawowego.

- Dlatego istotne jest podjęcie działań legislacyjnych w celu stworzenia rozwiązań sprzyjających ochronie woli tej grupy pacjentów - ocenia RPO.

Co mówią polskie przepisy?

Prawo nakazuje uzyskiwanie świadomej zgody pacjenta na każdą interwencję medyczną. Gdy pacjent z jakiś względów utraci faktyczną możliwość wyrażania zgody na zabieg, a jednocześnie nie ma przedstawiciela ustawowego, wówczas lekarz powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na podjęcie każdej interwencji.

Prawo jednak nie bierze pod uwagę sytuacji, w których pacjent przed utratą kompetencji do wyrażenia zgody, wyraził dyspozycje co do postępowania medycznego. Pacjent nie może też wskazać osoby, która w sposób odpowiadający jego woli mogłaby podejmować decyzje dotyczące jego zdrowia.

"Godność czy prawo do samostanowienia, w których zakorzeniona jest instytucja zgody na zabieg, przysługują człowiekowi bez względu na jego stan. Dlatego istotnym krokiem w kierunku poszerzenia ochrony autonomii pacjentów niekompetentnych i niemających przedstawiciela ustawowego jest prawne uregulowanie oświadczeń pro futuro. Wśród najczęściej spotykanych oświadczeń tego rodzaju wyróżnia się testament życia i pełnomocnictwo medyczne"- uważa RPO. Według niego, uregulowanie tych kwestii wpłynęło by na większą ochronę praw pacjenta i pewność działań lekarza, bez obawy o odpowiedzialność za udzielanie świadczenia bez zgody.

– Uważam, że prawodawca projektując rozwiązania prawne w tym zakresie powinien także rozważyć wprowadzenie mechanizmów chroniących pacjenta przed potencjalnymi nadużyciami, np. dopuszczając w razie wątpliwości sądową weryfikację oświadczeń bądź decyzji podejmowanych przez pełnomocnika – podkreśla Adam Bodnar.

Źródło: RPO