Redukcja szkód to nie słabość, to strategia. Ale politycy jej nie rozumieją. Prof. Edward Gorzelańczyk o tym, jak (nie) walczymy z nałogiem

Prof. Edward J. Gorzelańczyk: Polityka redukcji szkód (ang. harm policy / harm reduction policy) polega na tym, by rozpoznawać i minimalizować negatywne skutki zachowań. Jestem przekonany, że nie ten cel jest ważny dla polityków. Trzeba rzucić jakieś populistyczne hasła – to dla polityka ważne a szkodliwe dla polityki zdrowotnej.

Reklama

Prof. Edward J. Gorzelańczyk: Zakaz lub ograniczenie przyjmowania nikotyny w formie bezdymowej (np. snus, woreczki nikotynowe, e-papierosy, podgrzewacze tytoniu) jest niekorzystny z perspektywy polityki redukcji szkód gdyż bezdymne produkty są znacznie mniej szkodliwe w porównaniu do palenia papierosów nikotynowych będących lokalną suchą destylacją drewna w wyniku której uwalnia się tysiące substancji toksycznych które są główną przyczyną chorób odtytoniowych takich jak rak płuc, POChP, choroby serca).

Produkty bezdymne, zwłaszcza e-papierosy i snus, nie zawierają tych substancji w podobnych ilościach, co radykalnie obniża ryzyko zdrowotne i z perspektywy zdrowia publicznego powoduje znacznie mniejsze koszty społeczne. Według Public Health England (2022) e-papierosy są około 95% mniej szkodliwe w porównaniu do tradycyjnych papierosów. Bezdymne formy przyjmowania nikotyny mogą wspierać odstawianiu przyjmowania nikotyny w postaci papierosów nikotynowych. Przejście na mniej szkodliwą formę przyjmowania nikotyny to realistyczny etap przejściowy w kierunku całkowitego odstawienia papierosów nikotynowych.

Reklama

Sztywne zakazywanie dystrybucji takich produktów może prowadzić do nawrotu palenia papierosów nikotynowych czy zniechęcenia do podjęcia próby rzucenia palenia papierosów nikotynowych. Politycznie motywowane zakazy ograniczają dostęp do narzędzi redukcji szkód i zwiększają koszty końcowe dla systemu opieki zdrowotnej. Regulacje, które utrudniają dostęp do e-papierosów czy woreczków nikotynowych (np. przez wysokie podatki, zakazy sprzedaży, ograniczenia smaków), pozostawiają ludzi przy najgroźniejszym z perspektywy zdrowotnej sposobie przyjmowania nikotyny — paleniu przetworzonych liści tytoniu. To szczególnie jest dotkliwe dla osób niewykształconych i z niższym statusem ekonomicznym, gdzie odsetek palaczy jest najwyższy.

Polityka „zero tolerancji” pomija hierarchię ryzyka która powinna być podstawą polityki zdrowotnej. Traktowanie wszystkich produktów nikotynowych jako równie niebezpiecznych jest naukowo nieuzasadnione i może prowadzić do błędnych decyzji zdrowotnych przez konsumentów oraz nieuzasadnionego obciążenia budżetu. Podejście redukcji szkód zakłada, że nawet nieidealne wybory (np. snus zamiast papierosa nikotynowego) mogą przynieść realne korzyści zdrowotne. Doświadczenia krajów prowadzących racjonalna politykę redukcji szkód wskazują na skuteczność takiego podejścia, np. w Szwecji w której powszechnie używa się snusu oparte na naturalnym produkcie roślinnym jest najniższy odsetek palaczy i zachorowalności na raka płuc w Unii Europejskiej. W Wielkiej Brytanii aktywnie promuje się e-papierosy jako narzędzie rzucania palenia papierosów nikotynowych – z pozytywnym skutkiem. Moralistyczna polityka jest zatem anty-zdrowotna i uszczuplająca perspektywicznie nasze portfele.

Reklama

Prof. Edward J. Gorzelańczyk: Troską polityka jest to by na niego głosować. Podstawowym problemem z perspektywy zdrowia publicznego nie jest nikotyna, lecz palenie papierosów nikotynowych. Sucha destylacja drewna to dym, smoła, tlenek węgla, benzopiren i inne substancje szkodliwe bądź wzmacniające uzależnienie. Nikotyna jest silnie uzależniająca, jednak jej toksyczność może pojawić się przy bardzo dużych dawkach. Polityka zakazywania wszystkiego to rezygnacja z polityki redukcji szkód i nie ma nic wspólnego z pomaganiu osobom uzależnionym w rzucaniu palenia papierosów nikotynowych. Prowadzona jest polityka dezinformacyjna wynikająca być może z braku wiedzy u polityków zrównująca szkodliwość e-papierosów i papierosów nikotynowych, co jest szkodliwe edukacyjnie. Co więcej zniechęca osoby palące papierosy nikotynowe do przejścia na mniej szkodliwe alternatywy.

Zakazy prowadzą do rozwoju czarnego rynku oraz wzrostu palenia papierosów - co już miało miejsce np. w Australii po nietrafionych regulacjach. Spektakularny analogiczny zakaz dystrybucji alkoholu doprowadził do jednego z największych w historii zwiększenia czarnego rynku w Stanach Zjednoczonych. Politycy uwielbiają działanie pozorne – to tańsze i skuteczniejsze politycznie niż wypracowywanie strategii wymagającej wysiłku intelektualnego i wiedzy.. Zakaz brzmi dobrze w nagłówkach: „dbamy o młodzież”, „walczymy z nałogiem” – jednak nie mierzy się z rzeczywistym problemem przyjmowania nikotyny.

Reklama

Może warto się zastanowić dlaczego młodzież nie ma skutecznej edukacji, dlaczego osoby uzależnione nie mają dostępu do skutecznych narzędzi pomocy? Stawianie na politykę PR-ową jest zrozumiałe z perspektywy polityków – jednak długofalowo szkodzi także politykom którzy utrudniają sobie dopięcie budżetu. Może warto by wyedukować polityków w rozróżnianiu między używaniem a uzależnieniem.

Redukcja szkód to konieczny element polityki antynikotynowej jednak jest całkowicie pomijany przez polityków z powodów pozamerytorycznych. Należy wspierać osoby palące papierosy nikotynowe w przejściu na mniej szkodliwe produkty, edukować młodzież i dorosłych oraz lekarzy (może zwłaszcza), ograniczać dostęp do nikotyny dla dzieci, ale nie blokować dostępu dla dorosłych chcących zerwać z paleniem papierosów nikotynowych. Należy budować politykę opartą na danych naukowych a nie na ideologii czy wywoływaniu negatywnych emocji.