Quo vadis palaczu?

Polska krajem wolnym od tytoniu 2030! Tak hucznie deklarował Główny Inspektorat Sanitarny zaledwie rok temu, ale lepiej późno niż wcale. Pytanie, czy samo hasło nie oznacza właśnie „wcale”, a ambitne plany nie poszły z dymkiem. Postanowiliśmy sprawdzić, jakie działania podjął resort zdrowia by zrealizować ten cel.

Średnio co 6 sekund na całym świecie przedwcześnie umiera jedna osoba z powodu palenia papierosów i narażenia na oddziaływanie toksycznych substancji dymu nikotynowego. W skali roku to około 7 mln zgonów. Kolejny milion przedwczesnych zgonów dokłada rocznie tzw. „bierne palenie”, czyli narażenie niepalących osób postronnych na dym wydychany przez palaczy.

Papierosy pali co czwarty Polak (26 proc.), czyli około 8 mln osób (dane CBOS), a kolejne 67 tys. Polek i Polaków dopisuje się do globalnej rocznej statystyki zgonów (dane resortu zdrowia za 2016 r. – sprawozdanie z realizacji Programu Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu w Polsce w latach 2014 i 2015)

Aż dwa programy celowane na walkę z nikotynizmem

By ograniczyć te zatrważające polskie statystyki, w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016–2020 uruchomiono „Program zwalczania następstw zdrowotnych używania wyrobów tytoniowych i wyrobów powiązanych”.

Jak poinformował Politykę Zdrowotną resort zdrowia; w ramach przeciwdziałania uzależnieniom od nikotynizmu, tylko w obecnym roku kalendarzowym przewidziano m.in. organizację szkoleń personelu medycznego w zakresie leczenia uzależnienia od tytoniu oraz przeprowadzania minimalnych interwencji antytytoniowych, prowadzenie Telefonicznej Poradni Pomocy Palącym, jak również prowadzenie działań ograniczających problem używania wyrobów tytoniowych i wyrobów powiązanych w zakładach pracy oraz wśród do osób poniżej 18. roku życia.

Działania ograniczające palenie wyrobów tytoniowych przewidziane zostały także w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej (NSO), która zakłada, że do końca 2030 r. zwiększy się odsetek dziewcząt i chłopców w wieku 15 lat deklarujących niepalenie wyrobów tytoniowych – odpowiednio z poziomu 87,5 proc. i 88,2 proc. do poziomu 92 proc. oraz, że do końca 2030 r. ograniczymy odsetek kobiet i mężczyzn używających wyrobów tytoniowych – odpowiednio z poziomu 18 proc. i 24 proc. do poziomu 15 proc. i 20 proc.

Jednak założenia te są dalekie od deklarowanych w ubiegłym roku deklaracji „wolności od tytoniu”. Podczas konferencji prasowej z okazji Światowego Dnia Rzucania Palenia, zorganizowanej w listopadzie ubiegłego roku przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Bydgoszczy, prof. Jarosław Pinkas (GIS) stwierdził: „Wiele europejskich krajów idzie tą drogą i mam nadzieję, że 2030 r. rzeczywiście będzie rokiem, w którym z przestrzeni publicznej znikną papierosy”. 

Jakie możliwości leczenia mają nałogowi palacze w Polsce?

W celu ustalenia odpowiedniej terapii osoba uzależniona musi skonsultować się z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej, który może udzielić bądź skierować pacjenta do specjalisty, który świadczy fachową pomoc medyczną w zakresie walki z nałogiem. Do środków pierwszego wyboru w leczeniu zespołu uzależnienia od tytoniu należą środki farmakologiczne posiadające w swoim składzie: bupropion, warenikline lub cytyzynę. Dostępna jest też tzw. „Nikotynowa Terapia Zastępcza", którą stanowią: nikotynowe gumy do żucia, plastry nikotynowe, pastylki do ssania czy też spray. Te produkty z nikotyną zarejestrowane są przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) jako leki dla osób uzależnionych od wyrobów tytoniowych zdecydowanych na rzucenie nałogu.

Żadne leki wspomagające rzucanie palenia nie są obecnie refundowane w Polsce. Pacjenci rzadko też otrzymują porady dotyczące zastosowania tzw. produktów alternatywnych, w sytuacji kiedy rzucenie palenia nie jest możliwe, bo nałóg jest zbyt zaawansowany.

Osoba uzależniona od nikotyny może uzyskać pomoc w specjalistycznych poradniach antynikotynowych, których w Polsce jest zaledwie... 5. Tak. Pięć! Co statystycznie oznacza, że na jedną poradnię przypada ponad 1,5 mln palących Polaków… Alternatywnie, palacze mogą szukać pomocy w walce z nałogiem w poradniach zajmujących się leczeniem uzależnień oraz poradniach zdrowia psychicznego, które zawarły umowę na realizację świadczeń w zakresie:

leczenia uzależnień, świadczeń terapii uzależnień dla dzieci i młodzieży, świadczeń terapii uzależnienia od substancji psychoaktywnych innych niż alkohol, świadczeń antynikotynowych,

- lub u swojego lekarza POZ.

W poradni pacjent ma prawo do porad lekarskich, porad specjalisty w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży również w trakcie specjalizacji , porad psychologa, psychologa klinicznego również w trakcie specjalizacji, terapii prowadzonej przez specjalistę terapii uzależnień, psychologa lub instruktora psychoterapii uzależnień.

Jaka jest efektywność walki z nikotynizmem?

Rzucanie palenia nie jest takie proste, jakby się wydawało. Według danych Komisji Europejskiej tylko w ostatnim roku 50 proc. palaczy próbowało zerwać z nałogiem, z czego 95 proc. osób, które samodzielnie podejmują te próby, wraca do palenia. Z kolei amerykańskie badania CDC (Centra ds. Prewencji Chorób) mówią, że 68 proc. dorosłych palaczy (22,7 mln osób) wyraziło chęć rzucenia palenia. W 2018 r. próbę podjęło 55,1 proc. palaczy. Sukces osiągnęło jedynie 7,5 proc. z nich.

Między latami 2007 a 2018, liczba osób palących tytoń w Polsce spadła o 35 proc.. Najmniejszą liczbę osób zrywających z nałogiem odnotowano w 2015 roku na poziomie 1509 palaczy. W roku 2011 zarejestrowano najwyższą jak dotąd liczbę osób palących deklarujących wygraną walkę z nałogiem, na poziomie 4113 obywateli (dane: GUS 2020). Z ankiety zleconej przez Państwową Inspekcję Sanitarną wynika, że osoby palące w większym stopniu doceniłyby pomoc medyczną podczas procesu rzucania palenia.

Choć świadczenia w zakresie walki z nałogiem, jak wynika z informacji resortu zdrowia, można uzyskać powszechnie, a do świadczeń tego typu pacjenci nie potrzebują skierowania, to liczba takich świadczeń wykonanych w poradniach jest stosunkowo niewielka, szczególnie w zestawieniu z liczbą osób deklarujących chęć rzucenia palenia.

 Jak Polska powinna sobie radzić z walką z tytoniem?

Szczególnie w kontekście trwających prac legislacyjnych nad kontynuacją realizacji

warto pochylić się nad tym zagadnieniem, by w ślady Finlandii, Nowej Zelandii, Szkocji, Irlandii czy Danii zredukować liczbę palących do minimum (maks. 5%).

Dobra wskazówka jest użyteczna tylko wtedy, gdy jest rozpowszechniana i wdrażana w populacji docelowej, zgodnie ze standardami najlepszych praktyk – czytamy w najnowszych wytycznych dotyczących leczenia uzależnienia od tytoniu - skierowanych dla kreatorów polityki zdrowia w krajach -  opracowanych przez European Network for Smoking and Tobacco Prevention.

Jak wynika z powyższych wytycznych, przede wszystkim należy wdrożyć standardy walki z nikotynizmem dotyczące usług świadczonych w ramach opieki podstawowej i pomocniczej, aptek, władz lokalnych i miejsc pracy, ale także w odniesieniu do organów szkoleniowych i decydentów ds. zdrowia. A tych, jak zauważają praktycy, w Polsce brakuje 

Na rzucaniu palenia walka z nikotynizmem się nie kończy

Choć najlepszą formą redukcji szkód wynikających z palenia papierosów jest całkowite zerwanie z tym nałogiem, to w niektórych przypadkach brakuje nawet motywacji do podjęcia takiej próby . Zgodnie z wynikami badań Głównego Inspektoratu Sanitarnego, blisko 70 proc. palaczy w ogóle nie zamierza w najbliższym czasie rzucać palenia, a doskonale wiemy, że w Europie na liście 10 najczęstszych przyczyn chorób palenie tytoniu znajduje się na drugim miejscu i jest odpowiedzialne za 12,3 proc. chorób.

Są to choroby układu oddechowego, ponieważ na tym obszarze dym tytoniowy działa w największym stężeniu. Są to nowotwory (rak płuca, rak krtani), przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) i przewlekłe zapalenie oskrzeli. Palenie tytoniu jest jedną z przyczyn schorzeń układu sercowo-naczyniowego (nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, udar mózgu). Ze względu na znaczne rozpowszechnienie tych chorób bezwzględna liczba zgonów z ich powodu jest duża i stanowi prawie połowę zgonów z powodu chorób odtytoniowych. Na drugim miejscu są zgony z powodu nowotworów spowodowanych paleniem tytoniu, a na trzecim — zgony wywołane chorobami układu oddychania.

Grafika: European Network for Smoking and Tobacco Prevention

Nowe produkty w grze

W takim przypadku eksperci wskazują na potrzebę wdrożenia strategii redukcji szkód, bazując na schemacie interwencji mających na celu rzucanie palenia. Istotną rolę w takich interwencjach mogą odgrywać nowe produkty nikotynowe, takie jak certyfikowane podgrzewacze tytoniu czy przebadane e-papierosy. Dzięki nim palacz dalej wprawdzie dostarcza nikotynę do organizmu, ale dzieje się to przy jednoczesnym ograniczeniu przyjmowania przez palacza substancji szkodliwych i potencjalnie szkodliwych, czyli tzw. HPHC (Harmful and Potentialy Harmful Constituents). Produkty tego typu, w odróżnieniu od papierosów, nie spalają bowiem tytoniu i nie wytwarzają dymu, a to właśnie wskutek spalania tytoniu powstaje dym papierosowy, zawierający największą liczbę i stężenia HPHC. 

- Na świecie istnieje szereg strategii, od skrajnej prohibicji na wzór krajów skandynawskich czy Korei Płd, po używanie innych produktów, tj. e-papierosów czy nowych wyrobów tytoniowych typu Heat-Not-Burn [HNB, podgrzewaczy tytoniu – red.] – mówi podczas konferencji „Czy nowe technologie dostarczające nikotynę, mogą oferować nałogowym palaczom redukcję ryzyka zdrowotnego?”, prof. dr hab. n. med. Wojciech Rogowski, Oddział Onkologii Klinicznej i Chemioterapii Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Janusza Korczaka w Słupsku. I tłumaczy, że o ile to pierwsze rozwiązanie wydaje się  trudne do zrealizowania, to stosowanie urządzeń dostarczających palaczom nikotynę bez spalania tytoniu wydaje się być dobrą alternatywą redukcji ryzyka związanego z paleniem.