Prof. Beata Naumnik radzi przed świętami: „W chorobie nerek nie ma zdrowej soli – są tylko lepsze decyzje”

Prof. Beata Naumnik: Przewlekła choroba nerek (PChN) jest procesem postępującym i składa się z pięciu stadiów. Oczywiście inna jest sytuacja zdrowotna pacjenta w stadium zaawansowanym, a inna we wczesnym stadium przewlekłego uszkodzenia nerek. 

Natomiast zarówno pacjent we wczesnym, jak i w bardziej zaawansowanym stadium choroby musi przestrzegać zaleceń, czyli między innymi ograniczania soli w diecie. Powodem jest głównie nadciśnienie tętnicze, które towarzyszy PChN i jest sodozależne. Innymi słowy, jeżeli przesalamy jedzenie, czyli spożywamy dużo soli kuchennej, to automatycznie albo akcelerujemy rozwój nadciśnienia tętniczego, albo utrudniamy jego leczenie.

Reklama

I teraz bardzo ważna uwaga dla pacjentów. Nefrolodzy zazwyczaj zalecają: „proszę ograniczyć sól kuchenną”, natomiast pacjenci mają tendencję do tego, by zamieniać standardową sól kuchenną - i podkreślam, nieważne, czy jest ona górska, morska czy kopalniana, bo nie ma „zdrowej soli” w  PChN - na tzw. zamienniki soli kuchennej. Rzeczywiście, takie zamienniki są dostępne, tylko że wówczas NaCl jest zastępowany KCl, czyli sód zastępowany jest potasem.

W przewlekłej chorobie nerek od stadium 3b, czyli wtedy, kiedy filtracja kłębuszkowa spada poniżej 45 ml/min/1.73m2, taka zamiana jest bardzo niekorzystna, ponieważ prowadzi do nadmiernej podaży potasu. Bardzo często pojawia się wówczas hiperkaliemia,  co jest kolejną zmorą pacjentów z bardziej zaawansowanym przewlekłym uszkodzeniem nerek.

Reklama

Innymi słowy, sól kuchenna powinna zostać ograniczona do maksimum i nie powinny być stosowane żadne zamienniki soli, niezależnie od tego, jakie są dostępne na rynku.

B.N.: Druga ważna uwaga dotyczy unikania produktów wysoko przetworzonych. Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek, niezależnie od stadium choroby, powinni unikać żywności wysoko przetworzonej, czyli produktów pakowanych, „zafoliowanych”, o długim terminie przydatności do spożycia, a także wszystkich produktów zawierających fosforany, a takimi są tzw. fast foods (fast fudy).

Reklama

Jest to żywność, która jest naszpikowana sodem oraz fosforanami. To następny problem pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, u których występuje hiperfosfatemia, czyli nadmiar fosforanów. Pacjenci nie są w stanie wydalić tych związków z moczem, co niestety prowadzi do bardzo istotnych powikłań ze strony gospodarki wapniowo-fosforanowej. Są to zaburzenia, z którymi nefrologowi bardzo trudno sobie poradzić, ponieważ jest to niezwykle trudny obszar leczenia.

Pacjenci często w ogóle nie zdają sobie sprawy z istnienia powyższych problemów, ponieważ tego rodzaju zaburzenia nie dają objawów bólowych. Zaczynają boleć dopiero wtedy, gdy są już w bardzo zaawansowane, kiedy pojawiają się dolegliwości kostno-stawowe. Dlatego wiedza w zakresie przewlekłej choroby nerek jest niezmiernie istotna - zarówno ze względu na nadciśnienie tętnicze, jak i na inne powikłania elektrolitowe oraz zaburzenia gospodarki kwasowo-zasadowej. Z tego powodu te ograniczenia są konieczne.

Reklama

B.N.: Wracając do stołu wigilijnego, trzeba to jeszcze raz wyraźnie podkreślić, ale potrawy, które są bardzo słone, powinny być eliminowane. Dotyczy to między innymi śledzi. Śledź jest de facto jedną z najgorszych ryb pod tym względem, ponieważ praktycznie zawsze występuje w postaci mocno solonej. W związku z tym powinien zostać wyłączony z menu.

Reklama

Wyjątkiem może być sytuacja, w której śledź jest przygotowywany samodzielnie w domu. Wówczas można go maksymalnie wymoczyć - oczywiście nie będzie to już śledź o typowym smaku - ale u pacjentów objętych opieką nefrologiczną takie rozwiązanie jest dopuszczalne. Śledzia można wymoczyć i przygotować z dodatkiem różnych ziół, bez dosalania, tak aby wypłukać sól z płatów śledziowych.

Jeżeli śledź jest przygotowany w domu, odpowiednio wypłukany, z dodatkiem ziół, pozbawiony soli kuchennej i jakichkolwiek nieznanych dodatków czy utrwalaczy, to może być spożyty. Natomiast śledzie kupowane, zawierające konserwanty i duże ilości soli, nie są dobrym wyborem. Każda potrawa o wysokiej zawartości soli jest po prostu niezdrowa dla pacjentów z chorobami nerek.

Reklama

B.N.: Standardowo, jeżeli pacjent choruje na cukrzycę - a niestety cukrzyca jest najczęstszą przyczyną uszkodzenia nerek, więc bardzo często są to schorzenia nierozłączne - to nawet jeżeli ma prawidłowe parametry nerkowe, bardzo często występuje u niego hiperfiltracja nerkowa. Wynika to z patofizjologii cukrzycy. To zagadnienie wykracza poza ramy naszego wywiadu, więc nie będę go szczegółowo tłumaczyła, ale należy podkreślić, że każdy pacjent chorujący na cukrzycę ma hiperfiltrację kłębuszków nerkowych.

Reklama

W związku z tym są to pacjenci, którzy nawet przy prawidłowym stężeniu kreatyniny mogą mieć już uszkodzenie nerek. Jeżeli tak jest, to zalecenia dietetyczne - dotyczące zarówno soli, jak i diety ogólnie - są u cukrzyków jeszcze bardziej restrykcyjne. Oczywiście nie może to być dieta bogata nie tylko w klasyczne wypieki świąteczne, takie jak ciasta czy makowce, ale w ogóle należy ograniczyć węglowodany.

Trzeba zwrócić uwagę na takie potrawy jak kutia czy kompot z suszu, ponieważ suszone owoce zawierają bardzo duże ilości węglowodanów -  nawet więcej niż owoce świeże. Niestety, wigilijna dieta pacjenta z cukrzycą musi być pozbawiona tego rodzaju przysmaków. Dotyczy to również ciast, które są w tej grupie pacjentów absolutnie przeciwwskazane.

Reklama

B.N.: Od razu trzeba rozróżnić dwa warianty: wodę gazowaną oraz różnego rodzaju słodkich, kolorowych napojów gazowanych. Słodkie, kolorowe napoje gazowane absolutnie odpadają. Po pierwsze dlatego, że zawierają bardzo dużo konserwantów — i to jest nawiązanie do pierwszej części naszej rozmowy - a po drugie dlatego, że są po prostu słodkie, co stanowi kontynuację części drugiej.

Reklama

Pacjent z przewlekłą chorobą nerek, zwłaszcza jeżeli współistnieje cukrzyca, nadciśnienie tętnicze czy niewydolność serca, absolutnie nie powinien pić żadnych kolorowych napojów gazowanych. W tym zakresie nie ma żadnych bezpiecznych alternatyw. Przy okazji dementuję konieczność wypijania 2.5 litrów płynów w tej konkretnie grupie chorej. Jest to bardzo szkodliwe zalecenie, którego po prostu nie należy stosować.

Natomiast, woda gazowana - o ile pacjent ją lubi i dobrze toleruje - nie jest ona sama w sobie niebezpieczna dla zdrowia, z jednym wyjątkiem. Dotyczy to pacjentów z kwasicą metaboliczną. Niestety, pacjenci z przewlekłą chorobą nerek w stadium 3b, czyli przy filtracji kłębuszkowej poniżej 45 ml/min/1,73 m², mogą mieć kwasicę metaboliczną. Tacy chorzy nie powinni pić żadnych napojów gazowanych, ponieważ są one nasycone dwutlenkiem węgla, a więc dostarczają dodatkowego obciążenia kwasowego, którego chcemy uniknąć.

W przypadku alkoholu również trzeba pamiętać, że alkohole są różne. Jeżeli ktoś chciałby wypić piwo, to w przypadku pacjenta z cukrzycą i przewlekłą chorobą nerek odpowiedź brzmi: stanowczo nie. Piwo zawiera bardzo dużo słodu, a więc węglowodanów, ma również wysoką kaloryczność i - co oczywiste - zawiera alkohol. Chciałabym tutaj zdementować powszechne przekonanie, że piwo jest „moczopędne” i korzystne dla nerek, zwłaszcza u osób z kamicą nerkową. Absolutnie nie - jest wręcz odwrotnie.

Musimy pamiętać, że alkohol rzeczywiście działa moczopędnie, ale ma naturalną tendencję do odwadniania organizmu, a przecież bywa ekstremalnie rzadko popijany wodą. Gdybyśmy po wypiciu wina, piwa czy innego alkoholu uzupełniali płyny wodą, bilans płynów byłby bardziej zrównoważony, ale w praktyce tak się nie dzieje. W efekcie pacjent z chorobami nerek czy z kamicą nerkową znajduje się w sytuacji potencjalnie niebezpiecznej, ponieważ jego stan zdrowia może się pogorszyć.

Alkohole wysokoprocentowe są absolutnie przeciwwskazane - zarówno ze względu na nadciśnienie tętnicze, jak i dlatego, że alkohol w każdej postaci jest substancją nefrotoksyczną i uszkadza cewki nerkowe. Oczywiście skala tego działania zależy od dawki.

Jeżeli więc ktoś przy wigilijnym lub świątecznym stole wypije jedną lampkę wina, to nie spowoduje to dramatycznych konsekwencji zdrowotnych. Natomiast spożywanie alkoholu w większych ilościach - drinków, piwa czy innych trunków - przez dwa lub trzy dni świąteczne jest zdecydowanie niewskazane.