Procedury ewakuacji osób z niepełnosprawnościami – jest odpowiedź MSWiA

W Sejmie pojawił się projekt ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, który ma na celu włączenie do dyskusji kwestii ewakuacji osób w sytuacjach kryzysowych, szczególnie tych z niepełnosprawnościami. Obecne przepisy nie uwzględniają wystarczająco potrzeb tych osób w czasie zagrożenia. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do MSWiA, prosząc o opracowanie szczegółowych procedur ewakuacyjnych. Właśnie nadeszła odpowiedź.

Zgodnie z artykułem 11 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, władze publiczne są zobowiązane do podjęcia wszelkich niezbędnych działań, aby zapewnić bezpieczeństwo osobom z niepełnosprawnościami w sytuacjach zagrożenia, w tym podczas konfliktów zbrojnych, sytuacji wymagających pomocy humanitarnej oraz w przypadku klęsk żywiołowych.

Potrzebę opracowania osobnych procedur ewakuacyjnych dla osób z niepełnosprawnościami zauważył Komitet ds. Praw Osób Niepełnosprawnych, który zwrócił na to uwagę już w 2018 roku, po zapoznaniu się z pierwszym raportem rządu RP na temat wdrażania Konwencji w Polsce.

W Polsce artykuł 11 Konwencji został uwzględniony w ustawie o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Zgodnie z tą ustawą, w minimalnych wymaganiach dotyczących dostępności architektonicznej, muszą zostać uwzględnione także przepisy dotyczące ewakuacji osób z niepełnosprawnościami lub innych sposobów ich ratowania. Informacje o tych kwestiach powinny być zawarte w raportach dostępności, które podmioty zobowiązane do stosowania ustawy przekazują do odpowiednich organów administracji rządowej co cztery lata.

Jednak ustawy takie jak ustawa o zarządzaniu kryzysowym oraz ustawa o ochronie przeciwpożarowej, nie uwzględniają szczególnych procedur dotyczących ewakuacji osób z niepełnosprawnościami. Choć w rozporządzeniu o ochronie przeciwpożarowej wskazano, że w domach pomocy społecznej i ośrodkach rehabilitacyjnych dla osób niepełnosprawnych, gdzie liczba łóżek przekracza 100, oraz w zakładach pracy zatrudniających ponad 100 osób z niepełnosprawnościami, należy stosować sygnalizację pożarową, nie mówi się tam o szczególnych procedurach ewakuacyjnych. W efekcie, osoby z niepełnosprawnościami często stają w obliczu nieprzygotowania służb, infrastruktury i procedur, co utrudnia ich ewakuację w sytuacjach kryzysowych.

Zgłoszenia do Rzecznika Praw Obywatelskich wskazują na poważne problemy z ewakuacją osób z niepełnosprawnościami w sytuacjach kryzysowych. Przykładem jest sytuacja na budowie metra, gdzie po wykryciu niewybuchu, policjanci zaplanowali ewakuację na następny dzień, ale informowali o tym mieszkańców wyłącznie przez pukanie do drzwi. Osoby z niepełnosprawnością słuchu, nawet jeśli miały system świetlny połączony z dzwonkiem, nie dowiedziały się o ewakuacji. O sprawie dowiedziały się dopiero przypadkowo.

Podobne trudności pojawiły się w czasie pandemii, kiedy uruchamiano infolinie, które nie były dostępne dla osób z problemami ze słuchem. Jak podkreśla raport Fundacji Polska bez Barier, osoby głuche nie usłyszą alarmu, a osoby z niepełnosprawnością intelektualną nie będą w stanie zrozumieć skomplikowanych instrukcji. Dodatkowo, zakaz korzystania z windy nie pomoże osobie poruszającej się na wózku, a osoba o ograniczonej mobilności, nie będzie w stanie samodzielnie dostać się do miejsca zbiórki.

Z tego powodu Rzecznik Praw Obywatelskich poparł projekt ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, który powinien zacząć dyskusję na temat zapewnienia odpowiednich procedur ewakuacji dla osób z niepełnosprawnościami. 

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę na kilka istotnych kwestii związanych z ewakuacją osób z niepełnosprawnościami. Zwrócił uwagę na:

1. Konieczność opracowania dostępnych systemów powiadamiania o zagrożeniach masowych, które będą uwzględniały potrzeby osób z niepełnosprawnościami.

2. Zwrócenie uwagi na konieczność włączenia osób z niepełnosprawnościami do systemu powiadamiania w przepisach przeciwpożarowych.

3. Wskazanie problemów związanych z korzystaniem z aplikacji „Alarm 112”, które nie zawsze są dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

4. Potrzebę wdrożenia odpowiednich rozwiązań w zakresie ewakuacji obiektowej, obejmujących zmiany architektoniczne, sprzętowe i organizacyjne.

5. Wskazanie roli dotykowych i graficznych planów ewakuacji, które mogłyby pomóc osobom z różnymi rodzajami niepełnosprawności.

6. Podkreślenie roli edukacji o ewakuacji, w tym szkoleń, asysty oraz samopomocy, by osoby z niepełnosprawnościami mogły w pełni uczestniczyć w ewakuacji.

7. Zwrócenie uwagi na potrzebę opracowania specjalnych procedur ewakuacyjnych w przepisach ogólnych, które uwzględnią potrzeby osób ze szczególnymi wymaganiami, szczególnie w kontekście ewakuacji obszarowej.

Rzecznik Praw Obywatelskich, Marcin Wiącek, apeluje do ministra Tomasza Siemoniaka, aby zwrócił uwagę na potrzeby osób z niepełnosprawnościami w kontekście ewakuacji w sytuacjach zagrożenia.

Podkreśla, że ewakuacja powinna być dostępna dla wszystkich, niezależnie od stanu zdrowia czy sprawności, a osoby z niepełnosprawnościami oraz ich organizacje, powinny brać udział w pracach nad odpowiednimi przepisami.

Prosi o analizę tych kwestii i rozważenie wprowadzenia zmian prawnych, które uwzględnią ich potrzeby. Uwagi RPO zostały także przekazane komisji sejmowej, która pracuje nad projektem ustawy, z prośbą o uwzględnienie stanowiska RPO.

Maciej Berek, minister-członek Rady Ministrów, odpowiedział na pismo z dnia 26 września 2024 roku, skierowane do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Podziękował za poruszenie ważnej kwestii ewakuacji osób z niepełnosprawnościami w sytuacjach kryzysowych. Zaznaczył, że rozwiązanie tego problemu na poziomie prawnym jest trudne, ale w pełni docenia wagę tego tematu.

Minister wyjaśnił, że prace legislacyjne muszą być inicjowane przez odpowiednich ministrów, jednak zapewnił, że podczas procesu legislacyjnego, w którym on bierze udział, zwróci szczególną uwagę na ten aspekt.

Na koniec poinformował, że przekazał pismo do Prezes Rządowego Centrum Legislacji.