Opieka farmaceutyczna w Polsce - gdzie jesteśmy i dokąd zmierzamy?

Miniony 2023 rok przyniósł kolejne działania w sprawie rozwoju opieki farmaceutycznej w Polsce. Zakończył się etap wykonawczy pierwszego programu pilotażowego przeglądów lekowych, a Rada Przejrzystości działająca przy Prezesie Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji wydała negatywną opinię w sprawie możliwości finansowania ww. świadczenia zdrowotnego przez publicznego płatnika. To z pewnością nie jest jednak koniec dyskusji i finansowaniu opieki farmaceutycznej. W niniejszym artykule podsumowujemy dotychczasowy postęp we wdrażaniu opieki farmaceutycznej i wskazujemy, co jeszcze musi zostać zrobione, aby farmaceuci mogli w pełni korzystać z dostępnych im narzędzi.

Zgodnie z ustawą o zawodzie farmaceuty wykonywanie zawodu farmaceuty ma na celu ochronę zdrowia pacjenta i zdrowia publicznego i polega m.in. na sprawowaniu opieki farmaceutycznej. Opieka farmaceutyczna to świadczenie zdrowotne udzielane przez farmaceutę i stanowiące dokumentowany proces, w którym farmaceuta, współpracując z pacjentem i lekarzem prowadzącym leczenie pacjenta, a w razie potrzeby z przedstawicielami innych zawodów medycznych, czuwa nad prawidłowym przebiegiem farmakoterapii. Na opiekę farmaceutyczną składają się:

• wystawianie recept w ramach kontynuacji zlecenia lekarskiego.
• wykonywanie określonych badań diagnostycznych,
• opracowywanie indywidualnego planu opieki farmaceutycznej, z uwzględnieniem problemów lekowych pacjenta,
• wykonywanie przeglądów lekowych wraz z oceną farmakoterapii, z uwzględnieniem problemów lekowych pacjenta,
• prowadzenie konsultacji farmaceutycznych,

W Polsce prawne uregulowanie sprawowania opieki farmaceutycznej nastąpiło dopiero wraz z wejściem w życie przepisów UZF, czyli w 2021 r.

Zasady prowadzenia programu pilotażowego przeglądów lekowych określa rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie programu pilotażowego przeglądów lekowych. Celem pilotażu jest sprawdzenie praktycznej skuteczności przeglądów lekowych, ich wpływu na system opieki zdrowotnej i w konsekwencji – wypracowanie optymalnego modelu dla realizacji tego elementu opieki farmaceutycznej.

Na czym polega przegląd lekowy? Przegląd lekowy odbywa się w drodze analizy farmakoterapeutycznej, która polega na całościowym przeglądzie farmakoterapii pacjenta, uwzględniającym wszystkie stosowane leki i preparaty. Po przeprowadzeniu przeglądu lekowego w ramach pilotażu farmaceuta opracowuje indywidualny plan opieki farmaceutycznej. Pilotaż trwa maksymalnie 18 miesięcy i składa się z 3 etapów (organizacyjnego, realizacyjnego i ewaluacyjnego). Pierwszy Program Pilotażowy Przeglądów Lekowych rozpoczął swoją fazę wykonawczą w czerwcu 2022 r. Uczestnikami programu były osoby w wieku od 18 do 60 lat, przyjmujące na stałe co najmniej 5 leków na receptę oraz osoby powyżej 60. roku życia, przyjmujące na stałe co najmniej 10 leków. Przegląd lekowy obejmował 3 spotkania z farmaceutą w aptece. Do pilotażu zaangażowano 75 placówek aptecznych i wykonano przeglądy lekowe u 850 pacjentów w całym kraju.

Wyniki pilotażu były pozytywne z perspektywy pacjentów, lecz niejednoznaczne z perspektywy wydatków NFZ. Pilotaż trwał krótko, w trakcie jego trwania zmieniały się wskazania refundacyjne dla niektórych produktów leczniczych. Obecnie program znajduje się w fazie trzeciej. Wyniki pilotażu będą miały wpływ na podjęcie przez odpowiednie organy decyzji o włączeniu świadczenia zdrowotnego w postaci opieki farmaceutycznej do koszyka świadczeń gwarantowanych.

Aby opieka farmaceutyczna miała szanse się rozwinąć, warto zastanowić się nad nowelizacją w co najmniej kilku obszarach. Dotyczy to między innymi uwzględnienia opieki farmaceutycznej w Kodeksie Etyki Farmaceuty RP. Należy także ustanowić nadzór organów kontroli nad sprawowaniem opieki farmaceutycznej. Za ważne uważamy także następujące zagadnienia:

1. opracowanie i wdrożenie przepisów umożliwiających zapisywanie i odczytywanie przez farmaceutów danych pacjentów, którzy korzystają z opieki farmaceutycznej, z elektronicznej dokumentacji medycznej pacjenta.
2. jednoznaczne wyłącznie czynności związanych z informowaniem o świadczonych usługach opieki farmaceutycznej z zakresu art. 94a PF,
3. doprecyzowanie przepisów w zakresie miejsca udzielania świadczeń opieki farmaceutycznej.

Brak powyższych regulacji utrudnia realizowanie świadczeń opieki farmaceutycznej.

Wspomniana na początku opinia Rady Przejrzystości, sporządzona na zlecenie Ministra Zdrowia, zaowocowała stanowiskiem, w którym Rada przesądziła o niezasadności zakwalifikowania świadczenia opieki zdrowotnej „Opieka farmaceutyczna” jako świadczenia gwarantowanego. Swoją negatywną opinię Rada uzasadniła brakiem precyzji w zakresie określenia populacji objętej świadczeniem, a także wskazała na zbyt wąsko zakreślony zakres przeprowadzonego programu pilotażowego w stosunku do założeń świadczenia opieki farmaceutycznej (m.in. pilotaż nie obejmował kwestii wystawiania recept przez farmaceutów). Przyznała jednak, że za wprowadzeniem opieki farmaceutycznej przemawiają liczne korzyści. Rada Przejrzystości wskazała, że rozważenie kwalifikacji świadczenia opieki zdrowotnej "Opieka farmaceutyczna" jako świadczenia gwarantowanego byłoby możliwe, jednak po doprecyzowaniu kryteriów kwalifikacji pacjentów (którzy mieliby skorzystać ze świadczenia) oraz warunków realizacji świadczenia.

Aby zakwalifikować dane świadczenie opieki zdrowotnej jako świadczenie gwarantowane, Minister Zdrowia zleca Prezesowi AOTMiT przygotowanie rekomendacji dla danego świadczenia wraz z określeniem poziomu finansowania. Z kolei Prezes AOTMiT zasięga opinii właściwych konsultantów krajowych oraz Prezesa NFZ. Następnie przesyła wskazane opinie do Rady Przejrzystości, która wydaje swoje rekomendacje. Biorąc pod uwagę stanowisko Rady Przejrzystości, Prezes AOTMiT wydaje rekomendacje w sprawie zakwalifikowania bądź niezasadności zakwalifikowania danego świadczenia opieki zdrowotnej jako świadczenia gwarantowanego, po czym niezwłocznie przekazuje swoją rekomendację Ministrowi Zdrowia. Literalne brzmienie przepisów wskazuje, że stanowisko Rady Przejrzystości nie jest wiążące dla Prezesa AOTMiT. Jednakże w praktyce rozbieżność między stanowiskiem Rady Przejrzystości a rekomendacją Prezesa AOTMiT należy do rzadkości.

Ewa Owerczuk, Zuzanna Zapotoczna, Bartosz Wielechowski