Debata PolitykaZdrowotna.com o alkoholu: „Dry January to za mało. Potrzebujemy Dry Strategy”

Dry January może być impulsem do refleksji nad własnym piciem, ale sam w sobie nie rozwiąże problemu alkoholu w Polsce – zgodnie oceniali uczestnicy debaty zorganizowanej przez Politykazdrowotna.com. O zdrowotnych, społecznych i prawnych skutkach spożywania alkoholu, ograniczeniach jego dostępności, „małpkach”, reklamie alkoholu oraz procedowanych zmianach legislacyjnych dyskutowali eksperci zdrowia publicznego: psycholożka uzależnień, farmaceuta, prawniczka oraz parlamentarzystki. Wnioski były spójne: bez długofalowej, kompleksowej strategii państwa nawet najbardziej rozpoznawalne inicjatywy społeczne pozostaną działaniami punktowymi.

W dyskusji udział wzięli:

• Anna Dela, ekspertka zdrowia publicznego, prezeska Instytutu Człowieka Świadomego, była związana z Narodowym Instytutem Zdrowia Publicznego PZH - PIB;
• Katarzyna Łukowska, psycholożka, ekspertka do spraw profilaktyki uzależnień;
• dr Dawid Panek, farmaceuta z Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum;
• mec. Paulina Kumkowska, radca prawny, senior associate w Kancelarii Rymarz Zdort Maruta;
• Joanna Wicha, posłanka na Sejm RP (Lewica), pielęgniarka i działaczka związkowa;
• Wioleta Tomczak, posłanka na Sejm RP (Polska 2050), specjalistka zdrowia publicznego.

Debatę „Dry January. Dokąd zmierza polityka alkoholowa w naszym kraju?” poprowadziła Małgorzata Hnat, redaktor naczelna Politykazdrowotna.com.

Wprowadzając do dyskusji, Małgorzata Hnat przypomniała, że Dry January to inicjatywa zapoczątkowana w 2013 roku w Wielkiej Brytanii, której celem było zwrócenie uwagi na skalę nadużywania alkoholu oraz stworzenie przestrzeni do refleksji nad własnymi nawykami. 

Psycholożka Katarzyna Łukowska zwracała jednak uwagę, że efekty Dry January są zróżnicowane i zależne od wzorca picia.

Jednocześnie Łukowska przestrzegała przed traktowaniem Dry January jako dowodu braku problemu.

Zwracała też uwagę na ryzyko „udowadniania sobie i innym, że nie ma problemu”, co bywa mechanizmem obronnym osób uzależnionych.

W dyskusję włączyły się posłanka Lewicy Joanna Wicha, zaznaczając, że „mózg się nie regeneruje”, co – jej zdaniem – powinno wybrzmiewać mocniej w debacie publicznej. Łukowska odpowiadała, że choć mózg „nie regeneruje się tak szybko”, to odstawienie alkoholu pozwala układowi nagrody stopniowo odzyskiwać równowagę, choć początkowo może się to wiązać z dużym dyskomfortem.

Posłanka Wioleta Tomczak (Polska 2050) podkreślała, że zmiana struktury spożycia alkoholu w naszym kraju nie oznacza zmniejszenia szkód.

Anna Dela zwracała także uwagę na dane dotyczące systemu ochrony zdrowia.

Jednym z najmocniejszych wątków debaty była kwestia małych formatów alkoholu. Anna Dela określała je wprost jako

Podkreśliła, że jeśli państwo chce realnie przeciwdziałać problemowi, musi regulować właśnie te produkty. Wskazywała również na marketingowy charakter smakowych „małpek”.

Z kolei posłanka Joanna Wicha oraz posłanka Wioleta Tomczak przyznały, że posłowie dostrzegają problem tzw. „małpek”. Jak zaznaczyły, na razie nie znalazł on odzwierciedlenia w zapisach projektów ustawy o wychowaniu w trzeźwości Lewicy i Polski 2050 ze względu na obawy związane z długotrwałym procesem notyfikacyjnym w Unii Europejskiej. Zapewniły jednak, że wspólnie podejmą działania w tej sprawie, ponieważ jest to problem o ogromnej skali.

Natomiast Anna Dela podsunęła ewentualne rozwiązania do wykorzystania w projektach nowelizacji ustawy o wychowaniu w trzeźwości: 

• jeżeli nie całkowity zakaz, to ograniczenie wariantów smakowych;
• wprowadzenie innego formatu opakowania - zamiast płaskiego okrągły. Dlaczego? Bo trudniej go ukryć w kieszeni;
• ekspertka zdrowia publicznego zaproponowała również zakaz pojemności poniżej 250 ml.

Posłanka Wicha poszła w żywej dyskusji o krok dalej i przyznała, że ona nawet zakazałaby pojemności poniżej 500 ml. 

Farmaceuta Dawid Panek podkreślał znaczenie ograniczeń porannej sprzedaży alkoholu.

Jak zauważał, wystarczy widok alkoholu przy kasie, by złamać nawet świeżo podjęte postanowienia abstynenckie.

W ocenie Dawida Panka "małpki" sprzyjają piciu w sposób trudny do wychwycenia i w praktyce utrudniają wczesną identyfikację problemu alkoholowego.

Joanna Wicha zaznaczała, że nie chodzi o „prohibicję”, lecz o ograniczenie dostępności. Szczególnie mocno krytykowała sprzedaż alkoholu na stacjach benzynowych.

Posłanka przywołała doświadczenia pracowników stacji benzynowych, z którymi miała okazję rozmawiać. 

Wioleta Tomczak wskazywała natomiast na potrzebę waloryzacji opłat koncesyjnych, które „nie były podnoszone od 2003 roku”. Jej zdaniem ograniczenie liczby punktów sprzedaży i drastyczny wzrost kosztów uzyskania zezwoleń mogą realnie wpłynąć na dostępność alkoholu, czyniąc go towarem mniej opłacalnym dla handlowców. Jak argumentowała posłanka:

Z perspektywy prawnej głos w dyskusji zabrała Paulina Kumkowska, radca prawny, która przypomniała, że prawo unijne stanowi istotny bezpiecznik chroniący przed regulacjami „arbitralnymi, nieproporcjonalnymi i niecelowymi”. Jak podkreślała, o ile same cele ustaw alkoholowych – takie jak ograniczenie przemocy domowej czy poprawa bezpieczeństwa na Szpitalnych Oddziałach Ratunkowych (SOR) – nie budzą kontrowersji i jednoczą wszystkich interesariuszy, o tyle zaproponowane metody ich osiągnięcia muszą przejść rygorystyczny test zgodności z prawem wspólnotowym.

Mecenas Kumkowska zwróciła uwagę na konieczność rzetelnego uzasadnienia projektowanych zmian, co w przypadku ograniczeń handlowych wymaga przejścia procedury notyfikacji TRIS. Wskazała przy tym na kluczowy dylemat:

Ekspertka przywołała w tym kontekście świeży wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z czerwca 2025 roku dotyczący rynku aptecznego, który pokazał, że generalne zakazy reklamy, wprowadzone bez należytego uwzględnienia zasady proporcjonalności, mogą zostać uznane za sprzeczne z prawem unijnym. Przenosząc to na grunt debaty alkoholowej, Kumkowska sformułowała fundamentalne pytanie o skuteczność planowanych restrykcji wobec napojów bezalkoholowych (0%):

Jednocześnie mecenas zaznaczała, że prawo UE nie wyklucza regulowania dostępności alkoholu, np. w kwestii smaków czy formatów (tzw. małpek), o ile państwo potrafi wykazać merytoryczny związek tych działań z ochroną zdrowia publicznego. Podkreśliła jednak, że jako prawnik musi stać na straży precyzji przepisów i definicji, aby uniknąć ryzyka powstawania martwego prawa lub nieuzasadnionych postępowań karnych. Jej zdaniem kluczem do sukcesu nowej polityki alkoholowej powinna być substytucja, czyli wspieranie trendu NoLo, zamiast polegania wyłącznie na zakazach i abstynencji.

Podczas debaty eksperci zgodnie podkreślali, że choć inicjatywy takie jak Dry January są cenne dla budowania indywidualnej świadomości, polskie państwo potrzebuje przejścia od doraźnych akcji do długofalowej polityki zdrowotnej. Anna Dela, prezeska Instytutu Człowieka Świadomego, sformułowała kluczowy postulat:

Ekspertka zwróciła uwagę na legislacyjny marazm, wskazując, że od niemal dwóch dekad w Polsce nie przeprowadzono realnej, kompleksowej reformy polityki alkoholowej, a wprowadzane zmiany miały często charakter jedynie kosmetyczny.

Współczesne wyzwania, takie jak „wysoko funkcjonujący alkoholizm” czy poranna sprzedaż „małpek”, wymagają fundamentów, których stara ustawa z 1982 roku nie jest w stanie udźwignąć. Posłanki biorące udział w dyskusji przyznały, że środowiska eksperckie rekomendują napisanie prawa od nowa. Wioleta Tomczak relacjonowała:

Mimo świadomości wad obecnego systemu, parlamentarzystki stawiają na strategię małych kroków, motywowaną pragmatyzmem politycznym i uciekającym czasem kadencji. Wioleta Tomczak wyjaśniła kulisy prac nad poselskimi projektami, które mają być bodźcem dla rządu:

Realizacja spójnej „Dry Strategy” napotyka jednak na silny opór i konflikty interesów wewnątrz samej koalicji rządzącej. Joanna Wicha (Lewica) otwarcie wskazała na pojawienie się konkurencyjnego projektu PSL, który jej zdaniem ma na celu ochronę interesów winiarzy i stacji benzynowych.

W debacie portalu Politykazdrowotna.com istotne miejsce zajął rosnący trend NoLo (no and low alcohol), czyli napojów bezalkoholowych i niskoprocentowych, które stają się coraz popularniejszą alternatywą dla tradycyjnych trunków.

Dyskusję w tym obszarze rozpoczęła moderująca debatę Małgorzata Hnat z PolitykaZdrowotna.com. Prowadząca przyznała, że statystyki dotyczące spożycia alkoholu w Polsce wciąż budzą niepokój, ale jednocześnie podkreśliła, że nie możemy ignorować dynamicznej zmiany kulturowej, której jesteśmy świadkami.

Redaktor naczelna PolitykaZdrowotna.com powołała się też na najnowsze badania prof. Dominiki Maison (2024 i 2025 rok). Wskazują one, że aż 66% Polaków uznaje piwo bezalkoholowe za skuteczne narzędzie ograniczania picia, a 89% osób sięgających po 'zerówkę' deklaruje, że po jej spożyciu traci ochotę na alkohol wysokoprocentowy.

Co więcej, raporty Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom KCPU (2025) wskazują na historyczne spadki zakupu piwa przez młodzież szkolną. 

Te dane, jak podkreśliła Małgorzata Hnat, sugerują, że Polacy znaleźli własny sposób na ograniczenie szkód – zamianę alkoholu na bezpieczne alternatywy. I świadczy to o rosnącej sile trendu NoLo. 

Z kolei psycholożka Katarzyna Łukowska podkreślała, że strategie ograniczania picia funkcjonują w Polsce od lat, m.in. w ramach opracowanego przez PARPA w 2016 roku Programu Ograniczania Picia (POP). Jak wyjaśniała:

Ekspertka dostrzegła w tym trendzie szansę na oddzielenie rytuału od samego spożycia, co sprzyja normalizacji niepicia na imprezach, zaznaczyła jednak ryzyko tzw. greenwashingu zdrowotnego, czyli marketingowego przedstawiania produktów „low alcohol” jako rzekomo korzystnych dla organizmu.

Na te argumenty stanowczo oponowała Joanna Wicha, wskazując, że:

Posłanka argumentowała, że dopuszczanie takich reklam to w rzeczywistości „alibi marketing”, który omija ustawowe zakazy i utrwala nawyk sięgania po produkty kojarzone z alkoholem.

W podobnym tonie wypowiedziała się Wioleta Tomczak, przytaczając przykład z festiwali muzycznych w Gdyni, gdzie hostesy rozdają puszki piwa 0% o wyglądzie niemal identycznym jak wersje alkoholowe:

Z kolei Anna Dela zwróciła uwagę, że marketing małoformatowych produktów, tzw. "małpek" i ich wariantów smakowych jest w dużej mierze skierowany do kobiet, co sprzyja maskowaniu problemu alkoholowego i budowaniu złudnego poczucia bezpieczeństwa, szczególnie niebezpiecznego w przypadku kobiet w ciąży. Choć Katarzyna Łukowska zgadzała się z potrzebą ochrony grup wrażliwych, podkreślała, że w polityce zdrowia publicznego strategia NoLo jest często

Dawid Panek podkreślał z kolei, że skuteczna walka z problemem alkoholu w społeczeństwie musi opierać się nie tylko na regulacjach prawnych, ale przede wszystkim na zmianie świadomości i postaw obywateli. Według niego, kluczowe jest skierowanie działań przede wszystkim do młodych ludzi, którzy coraz częściej wykazują zainteresowanie trendem NoLo - stylem życia ograniczającym lub eliminującym spożycie alkoholu.

Podkreślał również, że zmiany oparte na świadomym wyborze mają większą trwałość i efektywność niż nakazy i zakazy narzucane z góry.

Dlatego dla niego podstawą jest edukacja oraz wspieranie oddolnych inicjatyw społecznych, które od kilku lat coraz intensywniej propagują odpowiedzialne podejście do alkoholu.

Uczestnicy debaty zgodzili się, że Dry January może być wartościowym impulsem, ale nie zastąpi systemowych działań.

Jak podsumowała Małgorzata Hnat, różnice zdań w trakcie debaty nie przesłoniły wspólnych wniosków. Bez konsekwentnej, długofalowej polityki alkoholowej państwa koszty zdrowotne, społeczne i ekonomiczne związane z alkoholem pozostaną jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego w Polsce.