Wsparcie rodziny i edukacja jako klucz do leczenia - znaczenie i wpływ na pacjentów z ADHD

Na pytanie jak być wsparciem dla naszych bliskich, którzy otrzymali diagnozę ADHD odpowiada Katarzyna Szamburska-Lewandowska, psycholożka, psychoterapeutka i diagnostka, kierująca zespołem diagnostycznym Centrum CBT.

Ogromne. U pacjentów w wieku szkolnym ważne jest wsparcie rodziców. Wsparcie przede wszystkim zaburzeń uwagowych, pomoc i wypracowanie strategii radzenia sobie z nimi tak, żeby osiągały wyniki szkolne adekwatne do ich możliwości intelektualnych. Chodzi tu o pomoc w planowaniu nauki i wspomaganiu odrabiania lekcji, oczywiście, w rozsądnych zakresach i przez rozsądny czas. Rodzice są niezbędni również we współpracy ze szkołą. 

W przypadku objawów ADHD mówimy o tzw. okularach na objawy, czyli w jaki sposób zauważane i rozumiane są objawy, dzięki takiemu podejściu rodzic wie w jaki sposób wspomóc dziecko. Zachęcamy też rodziców do większej akceptacji pewnych zachować dzieci z ADHD.  Np. jeśli dziecko chodzi, ciągle rusza się, to nie zwracajmy już na to uwagi, jeżeli to w danym momencie nie przeszkadza. A poświęcajmy energię na jakieś ważniejsze obszary związane z funkcjonowaniem dziecka. Dzieci z ADHD to są dzieci, które cały czas słyszą, że jest ich za dużo albo że za mało zrobiły, nic nie zrobiły, zrobiły za dużo, słyszą: zostaw, chodź tu, znowu ty? Dlaczego ty? Ile razy ci można powtarzać? No przecież mnie nie słuchasz? No widzisz, jak się postarasz, to możesz? Mógłbyś się postarać bardziej, bo jesteś taki mądry. To jest życie ludzi z ADHD w okresie dzieciństwa i potem już tylko te komunikaty rozszerzają się na kolejne obszary ich funkcjonowania w okresie dorosłości i przyjmują formę negatywnej mowy wewnętrznej, już nikt nie musi nic mówić, osoba z ADHD sama sobie o tym przypomina. Dlatego psychoedukacja i wszystkie oddziaływania psychoterapeutyczne przede wszystkim mają zapobiegać powikłaniom w przyszłości pod postacią zaburzeń depresyjnych czy zaburzeń lękowych. Rola rodziców i psychoedukacji na etapie wczesno dziecięcym, dziecięcym, nastoletnim, jest bardzo ważna. Warsztaty dla rodziców są pierwszym oddziaływaniem psychoedukacyjnym i kształtującym niezbędne umiejętności, w ogóle jednym z pierwszych oddziaływań terapeutycznych, który stosujemy po diagnozie ADHD. 

Absolutnie, jak pomyślę, to chyba nie znam osoby z ADHD, która wyjściowo miałaby wysoką samoocenę. I trudno się dziwić, bo jeżeli pomimo tego, że staram się uczyć, pomimo tego, że staram się siedzieć na lekcji, staram się wykonywać polecenia najlepiej jak mogę, jak mi ośrodkowy układ nerwowy pozwala i tak cały czas słyszę jakieś uwagi. To nie jest obojętne dla samooceny dzieci z ADHD, pomimo że są bardzo kreatywne, są szybkie, są w wielu aspektach niezwykle dobre.

Osoby z ADHD są niezwykle wrażliwe na odrzucenie. Postrzegają świat jako taki, w którym one nie spełniają jego wymagań. Taki, że jeżeli czegoś nie zrobią albo nie zrobią czegoś w odpowiedni sposób, to zostaną odrzucone. Może to prowadzić do, powiedzmy, mało asertywnych zachowań, wtedy na zbyt wiele się zgadzają albo wypracują sobie tzw. strategię perfekcjonistyczną, dbając o standard wykonania niezależnie od warunków i ich możliwości.

Potrzebne są komunikaty wspierające poza zwykłą, codzienna komunikacją, taką jak: Kocham cię za to, że jesteś. Fajnie, że jesteś. Taki, jaki jesteś. Cieszę się, że cię widzę. Super się z tobą rozmawia. Masz dużo ciekawych rzeczy do powiedzenia. Masz dużo ciekawych pomysłów.

Poza zwykłymi, normalnymi komunikatami relacyjnymi, które po prostu powinny mieć miejsce, osoba z ADHD potrzebuje wzmocnienia obrazu siebie. To bardzo istotne. Tutaj ważna jest rola rodziców i wszystkie oddziaływania/komunikaty ukierunkowane na chwalenie, na wzmacnianie dziecka i pojawiających pożądanych zachowań. Jedną z takich podstawowych zasad, które wprowadzamy podczas warsztatów na tym etapie chwalenia jest to, że jeżeli danego dnia nie masz powodów do pochwalenia dziecka, to stwórz je. 

Każdy stan wpływający na nasze funkcjonowanie w sposób przewlekły, jest złożonym procesem i adaptacja do niego wyzwaniem. Psychoedukacja ma wesprzeć te procesy adaptacyjne. Ma odbarczyć i rodzica, i dziecko, i dorosłego pacjenta z ADHD z poczucia winy. Związanymi z tymi wszystkimi trudnościami, o których rozmawiałyśmy. Czasami sam moment diagnozy i spotkania psychoedukacyjne są niezwykle uwalniające, gdzie właśnie zrozumienie objawów służy przede wszystkim ruszeniu do przodu, oszacowaniu tego, co możemy zrobić. Tutaj też zaczyna praca nad samooceną. Im później diagnoza, tym większe będzie destrukcja w jej zakresie. Praca z ADHD zawsze jest pracą „tu i teraz”. Wypracowywane są strategie pozwalające „zarządzać objawami”, natomiast osoba z ADHD i jej otoczenie cały czas mają świadomość ograniczeń wynikających z objawów i konieczności monitorowania ich wpływu na funkcjonowanie i odpowiedniego reagowania. 

Rodzice często pytają, po postawieniu diagnozy ADHD, czy moje dziecko będzie mogło żyć samodzielnie? Czy będzie mogło się utrzymać? Czy będzie mogło pracować? Czy będzie szczęśliwe? Jeżeli wdrożymy pomoc, to będziemy mogli zmniejszać negatywny wpływ objawów na funkcjonowanie obecne i przyszłe.

Dzięki takim rozmowom jak nasza zwiększa się świadomość dotycząca neuroróżnorodności. Poza tym, moment diagnozy może być bardzo odbarczający, szczególnie w przypadku osób dorosłych czy późnych nastolatków. To są takie momenty, które są trudne, ale jednocześnie właśnie dają takie, tak jak powiedziałam, uwolnienie z poczucia winy, dają przestrzeń nabyciem inaczej ocenianym. „No nie jestem do końca taki beznadziejny, jak myślałem…”, „wiele moich trudności wynika ze specyfiki mózgu nie z mojego lenistwa” itd. Bo jednak tak jak mówiłam, jeżeli wkładamy cały wysiłek i jednocześnie nie jesteśmy w stanie podołać obowiązkom, a wiemy, że nas stać na więcej, to naprawdę, zaczynamy się zastanawiać, co z nami jest nie tak? Niedobrze jest żyć, ileś lat z takim poczuciem. Duży wpływ na to, w jaki sposób myślimy o sobie, ma to jak postrzegamy, co inni o nas myślą i jak nas postrzegają, czyli w przypadku ADHD, najczęściej jak nas widzą przez pryzmat objawów i niepowodzeń z nich wynikających. Przestrzegam jednak przed tym, żeby od momentu postawienia diagnozy tłumaczyć każde swoje zachowanie: nie będę słuchać, będę impulsywny, będę krzyczał, będę jeździł szybko samochodem, będę wydawać każdą złotówkę na ciuchy, bo mam ADHD. Wiemy już jak leczyć ADHD. Nie usprawiedliwiamy się nadmiernie i nieadekwatnie. 

Osoby z ADHD cechuje przede wszystkim wybuchowość, trudność w radzeniu sobie z emocjami i wszystkie te trudności wynikające z zaburzeń uwagi. Często małe rzeczy, które urastają do rangi czegoś, co bardzo rozreguluje, jest bardzo frustrujące dla partnerów. Zapominanie, niesłuchanie albo sprawianie wrażenia, że się nie słucha, przerywanie. Te zachowania bardzo wpływają na komunikację, wpływają na relację. To, że podejmowanie impulsywnych decyzji i działań, wybuchowość czy drażliwość rozregulowują funkcjonowanie, jest oczywiste, natomiast przede wszystkim takie codzienne życie, oparte na bałaganie, zapominaniu, nie wyrabianiu się, składaniu obietnic, których się nie dotrzymuje, to jest coś, co może być główną przyczyną trudności partnerskich osób.

Sytuacje wynikające z objawów ADHD mogą być niezwykle trudne i frustrujące dla partnera. Często zdarza się, że partner uczestniczy w niektórych spotkaniach terapeutycznych, przede wszystkim w ramach psychoedukacji, gdzie ustalamy, co jest do zrobienia, co można zrobić, co zaprotezować, na co jest on w stanie przymknąć oko. Poza tym oczywiście to pacjent ma swoją pracę do wykonania w gabinecie, ale współpraca i wiedza partnera na temat specyfiki neurorozwojowego charakteru zaburzenia są kluczowe, bo jeżeli tego wsparcia i zrozumienia nie ma, to związki bardzo często się rozpadają.

Jeszcze wracając do trudności życia codziennego, to duża część osób, kobiet z diagnozą ADHD, do czasu zajścia w ciążę i urodzenia dziecka ma wypracowane strategie, najczęściej oparte na perfekcjonizmie, to macierzyństwo jest momentem typu „sprawdzam”.   Macierzyństwo wymaga tak wielu systematycznych, nudnych, powtarzalnych czynności opartych na planowaniu, nisko gratyfikujących, co sprawia, że kobiecie z ADHD jest bardzo trudno wydolnie i efektywnie funkcjonować. Często macierzyństwo zaczyna je po prostu przerastać. Życie codzienne staje się za trudne. Wtedy wsparcie partnera jest niezwykle ważne.

To zależy od relacji. Jeżeli to jest relacja, która pozwala wejść głębiej w ten temat, to można zapytać o szczegóły. Teraz diagnozowałeś się, jak to wyglądało? Można na poziomie faktów zapytać, czy to pomogło? Jak się z tym czujesz? Myślę, że taka życzliwa ciekawość jest najlepszym, co można w tym momencie zrobić.

--

materiał partnerski z Centrum CBT