Badania oczu w chorobach przewlekłych. Dlaczego trzeba je robić częściej niż raz w roku

Gdy zauważamy pogorszenie wzroku, udajemy się do optometrysty lub okulisty, aby dobrać odpowiednie okulary. Jednak w przypadku wielu chorób przewlekłych, jak np. cukrzycy konieczność badania okulistycznego często bywa pomijana. O tym, kiedy regularna kontrola oczu jest niezbędna, mówi Politykazdrowotna.com Andrzej Dmitriew – specjalista chorób oczu, chirurg zaćmy i wad wzroku, specjalizujący się w operacjach najbardziej złożonych przypadków, pomysłodawca Kliniki reOptis z Poznania oraz jeden z założycieli Centrum Referencyjnego Rayner-Sophie w Poznaniu.

Politykazdrowotna.com: Czy badanie wzroku i badanie oczu to jest to samo?

Andrzej Dmitriew: To zależy jak rozumiemy wzrok, bo badanie wzroku najczęściej rozumiane jest przez pacjentów jako badanie wady refrakcji, czyli badanie wady wzroku. Natomiast badanie oczu to setki badań diagnostycznych, dzięki którym możemy diagnozować różne części oka.

Jak często należy badać oczy?

Uznajemy, że u osoby dorosłej takie badanie powinno odbywać się raz w roku, ale są określone grupy, u których to badanie powinno być wykonywane częściej. Musimy jednak spojrzeć na to zdroworozsądkowo.

Kto szczególnie powinien pamiętać, by regularnie poddawać się badaniu okulistycznemu?

Badanie okulistyczne po 40. roku życia powinno być bezwzględnie przeprowadzone raz w roku, ze względu na zwiększone ryzyko wystąpienia chorób oczu, ale też narażenie na tak zwaną starczowzroczność, czyli pogorszenie widzenia na bliskich odległościach. W polskich warunkach łącznie traktujemy te problemy, czyli problemy można powiedzieć ze zdrowiem oczu, ale jednocześnie też problemy z wadą, czyli z tym, co możemy korygować okularami.

Czy dzieci też powinny mieć raz w roku kontrolowane zdrowie oczu?

Badanie dzieci i młodzieży jest osobną sprawą. Zazwyczaj w tej grupie wiekowej przeprowadzane są badania przesiewowe, np. w ramach medycyny sportu czy w ramach szkół i przedszkoli. Jest coraz więcej takich programów screeningowych. Dzieci, u których stwierdzono nieprawidłowości powinny jak najszybciej zgłosić się do okulisty. Warto przy tej okazji poruszyć kwestię tego, że w polskim systemie opieki zdrowotnej, od zeszłego roku do katalogu zawodów medycznych dopisany został zawód optometrysty. Podobnie jak na świecie, w Polsce próbujemy wyraźnie dzielić kompetencje okulisty i optometrysty. Okulista to jest specjalista zajmujący się diagnozowaniem i leczeniem chorób oczu. On wykonuje również operacje, ma prawo przepisywać leki. Natomiast optometrysta to również specjalista z wykształceniem uniwersyteckim, którego zadaniem jest dobór korekcji okularowej i soczewek kontaktowych. Jego zadaniem jest też terapia widzenia i wiele innych pochodnych w tym zakresie.

Są choroby, przy których badania oczu są konieczne. Czy pacjent powinien mieć tę świadomość i sam pilnować, by raz w roku, a może częściej przyjść na badanie oczu lub przypominać o kierowaniu na takie badanie lekarzowi POZ?

Musimy zacząć od pacjentów, którzy mają ogólną predyspozycję do występowania chorób oczu i tak jest chociażby w przypadku pacjentów z cukrzycą. Osoby, które mają rozpoznaną cukrzycę typu 1 powinny mieć pierwsze badanie okulistyczne w ciągu 5 lat od rozpoznania choroby. Natomiast w przypadku cukrzycy typu 2 każda osoba w momencie rozpoznania cukrzycy powinna mieć badanie okulistyczne. U wielu pacjentów, u których rozpoznajemy cukrzycę, są już zmiany na dnie oka, czyli mamy tzw. retinopatię cukrzycową. To już choroba, którą musimy leczyć. Nadciśnienie tętnicze jest nieco mniej istotnym problemem, ale ono również może doprowadzać do pewnych uszkodzeń związanych z naczyniami. W tej sytuacji wyczucie lekarza POZ jest bardzo ważne.

Po czterdziestce i pięćdziesiątce pojawiają się też problemy z samym narządem wzroku. Jacy pacjenci powinni zwracać szczególną uwagę na swoje oczy i częściej zaglądać do okulisty? 

Najczęstszą chorobą w grupie pacjentów 50+, którzy są najbardziej narażeni na różnego rodzaju problemy z oczami jest zaćma. W tej chwili uważa się, że 50% ludzi powyżej 50. roku życia ma lub miało zaćmę. Mówię celowo ma lub miało, bo w Polsce w tej chwili przy około 400 tysiącach operacji zaćmy, które wykonujemy, mamy już miliony ludzi, którzy są po operacji zaćmy. Natomiast połowa społeczeństwa 50+, to jest ta część, której zaćma dotyczy. Kolejnym ogromnym problemem jest zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD). Choroba, która od 60. roku życia dotyczy około 10 czy kilkunastu procent osób. Natomiast powyżej 70. roku życia ten odsetek może sięgać już nawet dwudziestu kilku procent, a powyżej 80. roku życia według różnych badań nawet 40%. Ta częstotliwość, jak widać, rośnie z wiekiem. Trzecia choroba to jaskra, która nazywana jest potocznie cichym złodziejem wzroku.

Nie czujemy, że się rozwija?

Choroba jest bezobjawowa. Bardzo trudna do wykrycia bez określonych pomiarów okulistycznych, które wykonujemy. Nie boli, nie czujemy pogorszenia widzenia itd. Nawet, gdy jest już mocno zaawansowana, to wciąż jej nie czujemy. Światowa Organizacja Zdrowia, kiedy mówi o problemach, które doprowadzają do nieodwracalnej ślepoty, mówi o tych właśnie czterech chorobach: jaskrze, retinopatii cukrzycowej, AMD, zaćmie. Jedyną chorobą, przy której możemy odwrócić utratę wzroku jest zaćma. W tej chwili jesteśmy w stanie przywrócić widzenie takiemu pacjentowi.

Jak wygląda taki zabieg?

Rynek dość szybko ewoluuje. Dekadę temu zaczynaliśmy od soczewek dwuogniskowych, potem pojawiły się trójogniskowe, a dziś mamy przyjemność zaoferować soczewkę, która zapewnia widzenie na wszystkie odległości, a przy tym ma niskie ryzyko dysfotopsji. Z roku na rok powstają ulepszenia, więc ciągła wymiana informacji z centrami medycznymi, takimi jak nasza klinika, jest niezbędna. To właśnie w naszej klinice ReOptis po raz pierwszy w Europie przeprowadzono testy nowatorskiego urządzenia do fakoemulsyfikacji i wszczepiono wspomnianą pierwszą na świecie soczewkę z opatentowaną technologią optyki spiralnej.

Czy tę technikę stosuje się tylko przy zaćmie?

– Dotyczy to nie tylko osób, które mają zaćmę, lecz w znacznej mierze tych, które mają wadę wzroku, są po 40. roku życia i chciałyby uzyskać wolność od okularów. Soczewka spiralna jest rozwiązaniem uniezależniającym pacjentów od okularów w każdych okolicznościach: podczas jazdy samochodem, korzystania z komputera, czytania na różne odległości. Przy tym nie jest obciążona problemami związanymi z jakością widzenia świata, takimi jak efekt halo po zmierzchu, co dla wielu osób, np. kierowców, było olbrzymim kłopotem. 

Czy choroby autoimmunologiczne w jakikolwiek sposób wpływają na kondycję oczu?

Tak, jest wiele takich chorób, które doprowadzają do problemów z oczami. To np. Reumatoidalne Zapalenie Stawów, Zesztywniające Zapalenie Stawów Kręgosłupa, ale też chociażby niedoczynność tarczycy, te choroby mogą mieć istotny wpływ na różne części oka. Taki najbardziej „błahy” problem to jest zespół suchego oka, który występuje u wielu pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi. W Polsce mówi się często o pacjentach, którzy mają kłopoty z tarczycą, jednak jeżeli chodzi np. o RZS, to dla nas najważniejszym problemem są zapalenia wewnątrzgałkowe. One niestety wymagają długoterminowej terapii, leczenia za pomocą kropli, wpuszczanych do oczu, ale również w tym przypadku trzeba podawać leki do środka oka. Konieczne jest też leczenie powikłań takich zapaleń po RZS.

Powiedział pan, że lekarz POZ powinien mieć świadomość, że pacjenta z chorobą przewlekłą powinien skierować do okulisty, ale to się nie zawsze dzieje. Do tego dochodzi brak dostępności sensownych terminów w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej. Rozumiem, że pacjent sam powinien zadbać o to, by dostać skierowanie i mieć determinację, by zgłosić się na badanie?

Problem dostępności terminów w AOS, to jest duży problem. Jednak te regularne wizyty, szczególnie przy chorobach przewlekłych są bardzo ważne, bo konsensus Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego i Okulistycznego mówi jasno o tych pierwszych badaniach w cukrzycy. Lekarze rodzinni znają te konsensusy. Natomiast niestety często jest tak, że lekarz rodzinny kieruje pacjenta na badanie do okulisty, a czas oczekiwania na nie w poradni na NFZ wynosi rok albo dłużej. Co z tego, że lekarz rodzinny skieruje, jeżeli ten pacjent z wczesnymi postaciami retinopatii cukrzycowej będzie chodził przez rok.

Czy badanie oczu podczas różnych akcji, np. pikników zdrowotnych organizowanych przez samorządy albo akcji badania wzroku w centrach handlowych mają sens?

Jestem ogromnym zwolennikiem tzw. białych sobót, badań screeningowych i podobnego typu przedsięwzięć. Wielokrotnie w swoim życiu brałem udział w tych akcjach, jak np. Tydzień Walki z Jaskrą, który jest organizowany przez Polskie Towarzystwo Okulistyczne, czy badania mające na celu wychwycenie w czystej postaci retinopatii cukrzycowej. Pamiętajmy o tym, że musimy przede wszystkim określić, kto te badania wykonuje i jakie jest ich założenie. Jeżeli wykonują je specjaliści okulistyki czy optometryści, którzy mają bardzo dobry sprzęt, to świetna okazja, by zbadać oczy. Mamy w tej chwili doskonałe aparaty fotograficzne okulistyczne, które potrafią wykonywać zdjęcia dna oka bez rozszerzania źrenic. Możemy bardzo szybko sporą ilość takich zdjęć dna oka ocenić i wstępnie wychwycić te, które mogą obrazować chorobę. Dysponujemy sztuczną inteligencją, która już nam pomaga w zastosowaniach okulistycznych i wcześniej wychwytuje niepokojące zmiany. Chciałbym jednak zwrócić uwagę, by sprawdzać, kto robi badania screeningowe. Zdarza się, że robią je prywatne podmioty, których jedynym celem jest nakłonienie pacjentów do wizyty w prywatnym ośrodku, który wykonuje badania optometryczne. Dlatego zwracajmy uwagę na to, z jaką starannością przeprowadza się badanie w trakcie ogólnodostępnych akcji.

Ale jak mamy to zweryfikować?

Na przykład badanie wzroku u dzieci musi być prowadzone zawsze po podaniu kropli rozszerzających źrenicę. Dzieci mają bardzo silną akomodację, czyli tą możliwość zmiany kształtu soczewki oka i w pewien sposób oszukiwania aparatury. Jeżeli nie będziemy tego badania wykonywać prawidłowo, to nie określimy prawdziwej wady wzroku u dziecka. Takie badanie może wykonać tylko lekarz okulista, a nie optometrysta, który nie ma uprawnień do stosowania kropli.