Uwagi RPO do kolejnego projektu ustawy o zawodzie psychologa

Rzecznik Praw Obywatelskich, Marcin Wiącek, przekazał Ministerstwu Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej swoją opinię na temat aktualnej wersji projektu ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów. Podziękował minister Agnieszce Dziemianowicz-Bąk za uwzględnienie wcześniejszych uwag dotyczących projektu, ale jednocześnie poprosił o wzięcie pod uwagę nowych spostrzeżeń i rekomendacji zawartych w obecnej opinii.

Zgodnie z projektem, jeśli pomoc psychologiczną ma otrzymać dziecko lub osoba ubezwłasnowolniona, zgodę na to wyraża jej przedstawiciel ustawowy, a w razie jego braku – opiekun faktyczny. Muszą oni wcześniej otrzymać informacje o prawach osoby korzystającej z pomocy oraz zakresie działań psychologa. Projekt nie uwzględnia jednak sytuacji, gdy odbiorca świadczeń nie ma przedstawiciela ustawowego ani opiekuna, lub kontakt z nimi jest niemożliwy. Rzecznik proponuje, aby w takich przypadkach konieczne było uzyskanie zgody sądu opiekuńczego.

W projekcie zapisano, że psycholog jest zobowiązany do zachowania tajemnicy nawet po śmierci osoby, której pomagał, chyba że zgodę na ujawnienie informacji wyrazi osoba bliska.

Rzecznik wskazuje, że przepisy nie uwzględniają sytuacji, w których:

• Osoby bliskie nie zgadzają się co do ujawnienia tajemnicy,
• Zmarła osoba wyraźnie nie chciała ujawnienia takich informacji za życia.

RPO proponuje uzupełnienie przepisów, aby uwzględniały konflikty i pozwalały respektować wolę zmarłego. Wskazano także, że zasady te wymagają doprecyzowania w sytuacjach, gdy pomoc psychologiczna dotyczyła kilku osób jednocześnie.

Projekt ogranicza dostęp do akt postępowania dyscyplinarnego psychologów, jeśli może to zaszkodzić dobru postępowania. Rzecznik zauważa, że dostęp do akt jest częścią prawa do obrony, które gwarantuje Konstytucja. To prawo dotyczy nie tylko spraw karnych, ale także postępowań dyscyplinarnych. W projekcie brak szczegółowych przepisów regulujących dostęp do akt, co oznacza, że zastosowanie mają ogólne przepisy Kodeksu postępowania karnego. RPO sugeruje, by wprowadzić jasne zasady, które zapewnią równowagę między dobrem postępowania a prawem do obrony.

Zgodnie z art. 70 ust. 2 projektu ustawy, dostęp do akt postępowania może być ograniczony także na etapie postępowania przed sądem psychologów, jeśli uzna się, że wymaga tego „dobro postępowania”. To pojęcie jest jednak bardzo niejasne, co może prowadzić do sytuacji, w której obwiniony psycholog zostanie pozbawiony prawa do zapoznania się z aktami. W efekcie może to utrudnić lub wręcz uniemożliwić jego obronę. Rzecznik uważa, że takie przepisy mogą być sprzeczne z art. 42 ust. 2 Konstytucji, który gwarantuje prawo do obrony.

RPO dziękuje za odpowiedź minister Agnieszce Dziemianowicz-Bąk na wcześniejsze uwagi z lipca 2024 r., ale niektóre kwestie nadal budzą wątpliwości. Chodzi o to, że projekt ustawy obejmuje pojęciem „wykonywanie zawodu psychologa” również prowadzenie badań naukowych, prac rozwojowych i działalności dydaktycznej. Oznacza to, że wszystkie zasady związane z wykonywaniem zawodu psychologa miałyby dotyczyć również tych obszarów.

Choć wolność badań naukowych i nauczania (art. 73 Konstytucji) może być ograniczana, nie można naruszać jej istoty. Tymczasem przepisy projektu mogą doprowadzić do sytuacji, w której psycholog prowadzący rzetelne, nowatorskie badania zostanie pociągnięty do odpowiedzialności dyscyplinarnej, jeśli wyniki jego badań będą sprzeczne z obecnym stanem wiedzy. Może to zahamować rozwój naukowy w psychologii.

RPO odniósł się także do zgłoszonych do projektu uwag Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, które nie zostały uwzględnione:

1. Psycholog jako osoba wykonująca zawód medyczny
   Psycholodzy świadczący usługi zdrowotne są uznawani za osoby wykonujące zawód medyczny w świetle ustawy o świadczeniach zdrowotnych. Mimo to projekt nie traktuje ich jako zawód medyczny, co PTP uznaje za niezrozumiałe.
2. Sytuacja psychologów w placówkach zdrowotnych
   W placówkach ochrony zdrowia dokumentacja psychologiczna jest częścią elektronicznego systemu dokumentacji medycznej. Projekt ustawy nie uwzględnia tego, co może powodować problemy z interpretacją przepisów dotyczących prowadzenia i udostępniania tej dokumentacji.
3. Psychoterapia jako świadczenie psychologiczne
   Projekt nie traktuje psychoterapii jako świadczenia psychologicznego, co może prowadzić do niejasności w kwestii, które usługi mogą być świadczone przez psychologów.
4. Zapewnienie jakości usług psychologicznych
   PTP zaproponowało wprowadzenie obowiązku poddawania się superrewizji, aby zagwarantować wysoką jakość świadczeń psychologicznych. Ten postulat również nie został uwzględniony.

Rzecznik prosi o wyjaśnienie, dlaczego powyższe postulaty zgłaszane przez środowisko psychologów nie zostały uwzględnione w projekcie ustawy.