Miesiąc Walki z Rakiem Piersi - profilaktyka, czynniki ryzyka, badania przesiewowe

Rak piersi, największy zabójca kobiet w Polsce i na świecie. O tym jakie czynniki zwiększają ryzyko zachorowania na raka piersi oraz jaką rolę odgrywa profilaktyka tego nowotworu rozmawiamy z dr n. med. Elżbietą Marczyk – specjalistą z chirurgii onkologicznej z krakowskiego Szpitala na Klinach, która od wielu lat zajmuje się diagnostyką i leczeniem raka piersi jak również jest jedną z prekursorek leczenia rekonstrukcyjnego po amputacjach piersi w Polsce.

Od niemal czterech dekad październik nosi miano Miesiąca Walki z Rakiem Piersi. Czemu ten konkretny miesiąc ma takie znaczenie? Cyfry mówią same za siebie – nowotwór  złośliwy sutka - rak piersi, to  jedna z najczęściej występujących u kobiet choroba nowotworowa zarówno w Polsce, jak i na świecie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) potwierdziła to w 2021 roku, kiedy to rak piersi przewyższył pod względem częstości występowania raka płuc. Według WHO na koniec 2020 r. w ciągu ostatnich 5 lat żyło 7,8 mln kobiet, u których zdiagnozowano raka piersi. W skali naszego kraju każdego roku diagnozuje się około 17 tysięcy przypadków tego nowotworu, a tragicznie kończy się on dla blisko 7 tysięcy pacjentek. Te statystyki są alarmujące, biorąc pod uwagę fakt, że nowoczesna medycyna oferuje skuteczne metody diagnostyczne oraz leczenia, które mogą zapobiec rozwojowi jak i zatrzymać postęp tej choroby. To właśnie dlatego w ramach Różowego Października promuje się profilaktykę i czujność onkologiczną ponieważ wciąż istnieje wiele do zrobienia w zakresie zapobiegania, wczesnego wykrywania i wsparcia dla kobiet, które zmagają się z rakiem piersi.

Rak piersi to jedno z najważniejszych globalnych wyzwań zdrowotnych XXI wieku ponieważ jak podaje WHO w samym 2020 r. na całym świecie został on zdiagnozowany u 2,3 ​​mln kobiet, a zgon z jego powodu stwierdzono u 685 000 chorych. Czynniki ryzyka rozwoju tego nowotworu takie jak genetyczne, hormonalne oraz środowiskowe są różnorodne i złożone, ale  ich obecność stwierdza się tylko w 20-25% przypadków raka. Chociaż nadal nieznana pozostaje etiologia raka piersi to znane są przyczyny, które mogą zwiększyć ryzyko zachorowania na ten nowotwór. W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się kobiety, z uwagi na fakt, że u mężczyzn rak piersi występuje 100 razy rzadziej. Niewątpliwie kluczową rolę  odgrywa wiek ponieważ większość przypadków tego nowotworu -  ponad 60% - diagnozuje się w okresie  około- i pomenopauzalnym, czyli między 50-59 r ż., a zachorowania przed 35 rokiem życia wynoszą zaledwie 1-3%. Niebagatelną rolę wśród czynników ryzyka zachorowania na raka piersi odgrywa genetyka, dlatego warto zwrócić  uwagę na dodatni wywiad rodzinny dotyczący zachorowania na raka piersi i jajnika, szczególnie jeżeli choroba pojawiła się przed 50 rokiem życia. Obecność stwierdzonych mutacji genowych, zwłaszcza w genach BRCA1 i BRCA2 znacząco zwiększa ryzyko zachorowania.

Gospodarka hormonalna w zakresie hormonów płciowych, głównie stymulacji estrogenowej odgrywa istotną rolę  Ryzyko zachorowania na raka piersi mogą zwiększyć:

• wcześniejsza menarche (pierwsza miesiączka przed 12 rokiem życia),
• późniejsza menopauza (po 54 roku życia),
• długotrwałe (co najmniej 10 letnie) stosowanie hormonalnej terapii zastępczej,
• bezdzietność czy późne macierzyństwo

Tak jak w przypadku większości nowotworów nie bez znaczenia pozostaje nasz styl życia. Dodatkowymi elementami, które mogą wpłynąć na zwiększenie ryzyka zachorowania na raka piersi są:

• palenie tytoniu,
• spożywanie wysokoprocentowego alkoholu,
• nieodpowiednia dieta bogata w tłuszcze zwierzęce i węglowodany  proste,  
• brak regularnej aktywności fizycznej a co za tym idzie otyłość i cukrzyca

Profilaktyka raka piersi, a co za tym idzie zwiększanie świadomości tej choroby i wczesne jej wykrycie pozwalają zwiększyć szanse na wyleczenie, ale również uniknąć powikłań i bardziej inwazyjnych form leczenia. Warto pamiętać, że rak piersi może przez wiele miesięcy rozwijać się w sposób bezobjawowy, a badania obrazowe takie np. jak mammografia pozwalają wykryć niewielkie zmiany guzkowe lub patologiczne mikrozwapnienia o wielkości kilku milimetrów. Wykrycie raka na tak wczesnym etapie, gdy nie występują jeszcze objawy miejscowe nowotworu i najprawdopodobniej nie doszło do przerzutów regionalnych i odległych zdecydowanie zwiększa szanse na wyleczenie choroby, jak również na przeprowadzenie leczenia chirurgicznego z zaoszczędzeniem gruczołu piersiowego, co wpływa na późniejszy komfort życia pacjentki. Pierwotna profilaktyka koncentruje się na minimalizacji ekspozycji na czynniki ryzyka natomiast wtórna na wczesnym wykrywaniu i interwencji medycznej, a obie stanowią nieodłączny element kompleksowego podejścia do  zachowania zdrowia i życia.

Profilaktyka pierwotna raka piersi skupia się na działaniach mających na celu zapobieganie wystąpieniu tej choroby. Kluczem do skutecznej profilaktyki jest kontrola i minimalizacja wpływu czynników ryzyka oraz podejmowanie działań zdrowotnych, które mogą redukować ryzyko zachorowania. Dbając o zdrowy tryb życia, zaleca się aktywność fizyczną na poziomie umiarkowanym do intensywnego, w zależności od indywidualnych możliwości. Ruch nie tylko wzmacnia ogólną kondycję organizmu, ale też może obniżać ryzyko wystąpienia raka piersi. Ważne jest też zachowanie odpowiedniej masy ciała, gdyż nadwaga i otyłość, zwłaszcza po menopauzie, zwiększają ryzyko rozwoju nowotworu. Zdrowa dieta, bogata w warzywa, owoce, wysokogatunkowe białko, a uboga w tłuszcze nasycone także odgrywa ważną rolę w prewencji raka piersi, tak samo jak ograniczenie spożycia alkoholu wysokoprocentowego. Istotną rolę w profilaktyce ogrywają konsultacje specjalistyczne, które mogą pomóc w ocenie indywidualnego ryzyka zachorowania jak i w podejmowaniu odpowiednich decyzji dotyczących postępowania medycznego  z uwzględnieniem  korzyści, ale też ryzyka. Dotyczy to głównie osób z obciążeniem  genetycznym, jak również kobiet rozważających hormonalną terapię zastępczą.

Profilaktyka wtórna raka piersi skupia się na wczesnym wykrywaniu tej choroby w celu zwiększenia szans na skuteczne leczenie. Wczesne wykrycie raka piersi często prowadzi do lepszego wyniku leczenia onkologicznego i zwiększa szanse na przeżycie pacjentki. Samobadanie piersi, polegające na regularnym badaniu własnych piersi w poszukiwaniu wszelkich niepokojących zmian stanowi jeden z elementów profilaktyki wtórnej. Chociaż samobadanie nie zastępuje profesjonalnych badań diagnostycznych to pozwala kobietom na lepsze poznanie własnego ciała i szybsze zauważenie ewentualnych anomalii. Badanie mammograficzne to aktualnie kluczowa metoda wczesnego wykrywania raka piersi. Prowadzony w Polsce program badania mammograficznego profilaktycznego- przesiewowego jest dedykowany wszystkim zdrowym kobietom pomiędzy 50 a 69 rokiem życia z zaleceniem powtarzania co 2 lata.  Oczywiście również kobiety młodsze, po 40-roku życia i starsze, po 70 roku życia powinny wykonywać to badanie zgodnie z zaleceniem lekarza prowadzącego, a częstość jego powtarzania i regularności może się różnić w zależności od indywidualnych czynników ryzyka. Dodatkowymi , uzupełniającymi metodami diagnostycznymi są badanie USG piersi oraz rezonans magnetyczny. Niezwykle ważne są także regularne wizyty u ginekologa oraz konsultacje z onkologiem dla kobiet z  tzw. grup podwyższonego ryzyka zachorowania, czyli z dodatnim wywiadem rodzinnym lub/i potwierdzonymi  w badaniach genetycznych – mutacjami genowymi. Współpraca z lekarzem i świadomość własnego ciała to klucz do skutecznej profilaktyki wtórnej raka piersi.

Badania przesiewowe mają na celu przede wszystkim redukcję umieralności spowodowanej konkretnym nowotworem. Aby były skuteczne, muszą spełniać kilka istotnych kryteriów. Po pierwsze, takie badania powinny skupiać się na chorobach charakteryzujących się wysokimi wskaźnikami zachorowalności tak jak w przypadku raka piersi. Po drugie, idealne badanie przesiewowe powinno być nie tylko skuteczne, ale także ekonomiczne (niedrogie i ogólnie dostępne) oraz łatwe do przeprowadzenia, a mammografia idealnie wpisuje się w te wymagania. Wreszcie, nie wystarczy tylko wykryć nowotwór na wczesnym etapie. Istotne jest, by pacjenci mieli dostęp do nowoczesnych i skutecznych metod leczenia diagnozowanej choroby.

Aby program badań przesiewowych w zakresie raka piersi przynosił oczekiwane rezultaty, kluczem jest jego szeroki zasięg i prowadzenie go w dłuższej perspektywie czasowej. Skuteczne badania przesiewowe w kierunku tej choroby mogą przyczynić  się do obniżenia umieralności, pod pewnymi warunkami takimi jak zapewnienie, że badaniami zostanie objęta większość docelowej populacji (70%), stale monitorowana będzie jakość oraz efektywności prowadzonych badań a ich wyniki trafiać będą do centralnych baza danych, takich jak rejestr nowotworów.

W kontekście raka piersi szacunki wskazują, że dzięki badaniom przesiewowym, które obejmowałyby 70% populacji istnieje możliwość obniżenia umieralności o około 25%. W Polsce aktualnie programem profilaktyki raka piersi są objęte kobiety w wieku 50-69 lat. W ramach badań przesiewowych w pierwszym etapie wykonywana jest mammografia screeningowa obu piersi co 24 miesiące, czasami w uzasadnionych przypadkach co 12 miesięcy. Jeżeli wynik badania nie jest prawidłowy lub jest niejednoznaczny pacjentka jest zakwalifikowana do diagnostyki pogłębionej, która może obejmować mammografię  powiększoną celowaną na podejrzany obszar piersi, USG piersi i ew.biopsję. Pomimo ogólnej dostępności do badań przesiewowych w naszym kraju frekwencja korzystania z nich nadal pozostaje niezadowalająca. Poniekąd dzieje się tak ponieważ programy badań przesiewowych, skierowane są do zdrowych kobiet, które nie mają żadnych objawów, ani dolegliwości ze strony piersi. Dlatego tak ważnym jest budowanie świadomości i wiedzy na temat raka piersi.