Rak jajnika – objawy, ryzyko i metody wykrywania

Statystyki mówią, że każdego roku na świecie z powodu raka jajnika umiera ponad 114 000 kobiet. Większość tych nowotworów nie jest uwarunkowana genetycznie. Jednak za 5-10% odpowiadają geny, te same, co w przypadku raka piersi.

W czasach sprzed powszechnych badań USG i świadomości, jak ważne są regularne wizyty u ginekologa, raka jajnika „wykrywały”… krawcowe. To one pierwsze na kolejnych, częstych przymiarkach zauważały, że klientce „przytyło się” w pasie. Jeśli zaalarmowana tą nieprawidłowością kobieta poszła do ginekologa się zbadać, mogła usłyszeć diagnozę – rak jajnika. Pierwszym objawem jest właśnie pełność w brzuchu, regularnie pojawiające się wzdęcia „z niczego” oraz uczucie przelewania się w brzuchu. Czyli coś, co wiele osób lekceważy.

W ostatnich latach lekarze obserwują tendencję wzrostową zachorowalności na ten nowotwór. W Polsce jest on na 5. miejscu wśród raków u kobiet. Najczęściej chorują kobiety po 60-70. roku życia, choć onkolodzy wskazują, że ta granica przesuwa się w kierunku piątej, a nawet czwartej dekady życia. Niepokojące jest to, że 15% rozpoznań tej choroby ma miejsce u kobiet poniżej czterdziestki. Niestety, wiele przypadków jest rozpoznawanych w zaawansowanym stadium, gdzie możliwości skutecznego leczenia jest niewiele.   

Na ten nowotwór narażone są bardziej kobiety, których krewne chorowały na raka jajnika lub raka piersi, jelita grubego lub odbytu. Odpowiedzialne są za to geny BRCA. Według szacunków w Polsce ok. 1 na 400 kobiet jest nosicielką mutacji w jednym z tych genów. Te, które odziedziczyły takie mutacje są kilkadziesiąt razy bardziej narażone na zachorowanie na raka piersi i jajnika, a także inne typy nowotworów. Oznacza to, że podczas gdy przeciętnie Polka ma ok. 1,3% ryzyka zachorowania na raka jajnika, to jeśli jest obciążona  mutacją w genach BRCA, ryzyko to wzrasta do 17-44%.

Ten nowotwór złośliwy często nie daje objawów we wczesnych stadiach, dlatego kobieta, która nie bada się regularnie u ginekologa nie wie, że rozwija się w niej choroba. Ponadto rak jajnika bardzo wcześnie rozprzestrzenia się na inne organy w jamie brzusznej, np. jelita, wątrobę czy śledzionę. Jeśli występują wspomniane wcześniej uczucie pełności w brzuchu, odbijanie, powiększenie się obwodu brzucha i wzdęcia, może to wskazywać na pierwsze objawy już zaawansowanego stadium nowotworu. W raku jajnika rzadko pojawiają się dolegliwości ze strony układu narządu rodnego, co mogłoby zmusić do pójścia do specjalisty od tego właśnie narządu. Jednak nieprawidłowe krwawienia albo uczucie ucisku w miednicy należy szybko skonsultować z ginekologiem.

Mimo iż wydaje się, że ryzyko zachorowania na raka jajnika jest stosunkowo niewielkie, może on się rozwijać u każdej kobiety, w każdym wieku. Są jednak grupy bardziej zagrożone. Oprócz nosicielek mutacji genów BRCA 1 i BRCA2, to także kobiety z endometriozą. Prof. dr. n. med. Mariusz Bidziński, konsultant krajowy ds. Ginekologii onkologicznej tłumaczy, jaka jest zależność.

- Zdecydowanie więcej jest nowotworów jajnika u kobiet z endometriozą. Ona oczywiście nie prowadzi bezpośrednio do raka, ale jednak w tej grupie z endometriozą częściej się pojawiają nowotwory jajnika. Trudno mi w tej chwili jednoznacznie powiedzieć z czego to wynika, bo cały czas na ten temat toczą się dyskusje. Tutaj nie ma jakiejś jednej etiologii, ale na pewno są jakieś zaburzenia molekularne, które do tego doprowadzają – tłumaczy profesor.

Do czynników ryzyka należy też wiek pomenopauzalny. Bardziej zagrożone rakiem jajnika są również kobiety, które palą tytoń, nie rodziły oraz są otyłe. Nikotynizm i otyłość są zresztą czynnikiem ryzyka przy wszystkich nowotworach kobiecych.

Guz na jajniku możliwy jest do wykrycia dzięki USG przezpochwowemu. Badanie to wykrywa jednak nie tylko raka jajnika, ale też łagodne zmiany, takie jak torbiele i gruczolaki torbielowate. Dlatego w przypadku podejrzenia nowotworu złośliwego jajnika, wykonuje się także badanie markerów w surowicy krwi, m.in. CA-125. ewentualnie HE4, który ocenia się łącznie z poziomem CA-125, jako tzw. algorytm ROMA. Jeśli są wątpliwości diagnostyczne, warto zrobić tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.

Ryzyko wystąpienia raka jajnika jest mniejsze u kobiet, stosujących antykoncepcję hormonalną, co ginekolodzy często podkreślają jako jeden z pozytywnych czynników przy tego typu zabezpieczeniu przed niechcianą ciążą. Wiele lat temu, nosicielka mutacji BRCA aktorka Angelina Jolie poddała się zabiegowi wycięcia jajników i usunięcia piersi. W jej wypadku miała to właśnie być prewencja nowotworów tych narządów. Jednak lekarze tego typu ingerencję rekomendują tylko u niewielkiej grupy nosicielek mutacji genowych. Zazwyczaj jednak wystarczą regularne kontrole u ginekologa i przezpochwowe USG oraz wnikliwa obserwacja własnego organizmu.