Przestępczość farmaceutyczna jest faktem. Fałszowanie leków kosztuje Europę 10 mld euro rocznie

Przestępczość farmaceutyczna dotyczy przede wszystkim produkcji, handlu i dystrybucji podrobionych, skradzionych lub nielegalnych leków oraz innych wyrobów medycznych. To arcygroźne dla zdrowia, co potem rodzi kolejne koszty.

O tym procederze mówiono podczas międzynarodowej konferencji „Sfałszowane leki i suplementy diety – zagrożenia zdrowotne - aspekty prawne - edukacja pracowników ochrony zdrowia i pacjentów”.

Jak przytacza portal mgr.farm prof. Zbigniew Fijałek, prezes stowarzyszenia „STOP Nielegalnym Farmaceutykom” udowadniał, że to nadal aktualny temat.

W XXI wieku przestępczość farmaceutyczna obejmuje szerokie spektrum zjawisk. Dotyczy przede wszystkim produkcji, handlu i dystrybucji podrobionych, skradzionych lub nielegalnych leków oraz innych wyrobów medycznych. Prelegent zwrócił również uwagę na suplementy diety zawierające niedeklarowane aktywne substancje farmaceutyczne, które – jak podkreślił – należy traktować jako sfałszowane leki udające suplementy.

Współczesna przestępczość farmaceutyczna obejmuje także fałszowanie surowców, opakowań i towarzyszącej im dokumentacji, a także kradzieże, oszustwa, nielegalne przekierowanie, przemyt oraz handel produktami leczniczymi. Prof. Zbigniew Fijałek wskazał ponadto na szereg przestępstw powiązanych z tym procederem.

Rok 2025 potwierdził, że przestępczość farmaceutyczna stanowi jedno z kluczowych zagrożeń dla europejskiego zdrowia publicznego. Roczny koszt leczenia powikłań wynikających z niewłaściwego stosowania leków w krajach Unii Europejskiej przekracza 10 miliardów euro.

Prof. Fijałek zwrócił uwagę na rosnącą popularność substancji stosowanych w celu poprawy wyglądu, wydolności i sylwetki. Równie istotnym problemem pozostaje niekontrolowany dostęp do leków wysokiego ryzyka, takich jak cytostatyki czy analogi GLP-1.

W latach 2020–2025 zaobserwowano wyraźny wzrost przestępstw dotyczących sektora farmaceutycznego. Liczba alertów w UE w 2024 roku związanych ze sfałszowanymi lekami i suplementami diety wynosiła około 300, natomiast w 2025 roku wzrosła do blisko 350.

Prelegent wskazał cztery główne czynniki, które miały realny wpływ na ten trend: pandemię COVID-19, liczne konflikty zbrojne, kryzys ekonomiczny oraz dynamiczny rozwój sztucznej inteligencji.

Dowodem narastającego problemu są również statystyki krajowe. W 2024 roku, w porównaniu z 2022 rokiem, w Polsce, krajach sąsiednich oraz w Rumunii odnotowano ponad 40-procentowy wzrost liczby postępowań dotyczących nielegalnego obrotu lekami. Jak dodał prof. Fijałek, zjawisko to jest konsekwencją globalizacji łańcucha dostaw, wojny w Ukrainie oraz intensywnego rozwoju e-commerce.

Zdaniem prof. Fijałka to właśnie sztuczna inteligencja odegra kluczową rolę zarówno w zwalczaniu, jak i w rozwoju przestępczości farmaceutycznej. Grupy przestępcze coraz częściej wykorzystują AI do tworzenia, skalowania i ukrywania swojej nielegalnej działalności. W połączeniu z innymi technologiami cyfrowymi oraz mediami społecznościowymi wpływa ona na dynamikę produkcji i komercjalizacji produktów w środowisku online.

Prelegent wskazał, że platformy takie jak Facebook, Instagram czy TikTok, a także komunikatory typu Telegram, są wykorzystywane do promowania nielegalnych produktów. Służą temu m.in. spersonalizowane reklamy, fałszywe komentarze oraz zmanipulowane referencje, które mają budować zaufanie potencjalnych klientów.

Zaznaczył również, że przestępczość farmaceutyczna coraz częściej przybiera formę cyberprzestępstw, co wiąże się z działalnością w Dark Webie, wykorzystaniem kryptowalut, fałszywych licencji oraz zautomatyzowanych botów sprzedażowych.

Podczas wykładu prof. Zbigniew Fijałek zwrócił uwagę na problem kradzieży produktów leczniczych oraz na niewystarczającą wiedzę dotyczącą skali tego zjawiska. Do kradzieży dochodzi zarówno w zakładach i hurtowniach farmaceutycznych, jak i w trakcie transportu. Najczęściej dotyczą one drogich produktów leczniczych, takich jak leki onkologiczne czy biotechnologiczne.

W latach 2023–2025 system TAPA EMEA zarejestrował 118 dużych kradzieży leków w 30 krajach regionu EMEA. Średnia dzienna wartość strat w tym okresie wynosiła niemal 76 tysięcy euro. Prelegent wspomniał także o dwóch istotnych międzynarodowych operacjach wymierzonych w zorganizowaną przestępczość farmaceutyczną: Shield V oraz Pangea XVII.

Zdaniem prezesa stowarzyszenia „STOP Nielegalnym Farmaceutykom” pozamedyczne stosowanie produktów leczniczych stanowi jedno z największych wyzwań dla europejskiego zdrowia publicznego. Zjawisko to obejmuje stosowanie leków niezgodnie z ich wskazaniami, bez nadzoru lekarza oraz w dawkach przekraczających zalecenia terapeutyczne.

W ostatnich latach problem dotyczy przede wszystkim nadużywania leków na receptę, w tym preparatów o działaniu anabolicznym, psychostymulującym, uspokajającym oraz wspomagającym odchudzanie.

Prof. Fijałek zaznaczył, że według niektórych badań problem ten dotyczy nawet 30% osób uprawiających sport amatorsko. Do najczęściej stosowanych pozamedycznie substancji należą m.in. hormony tarczycy, steroidy anaboliczno-androgenne (SAA), środki anorektyczne i stymulujące (np. efedryna, clenbuterol, sybutramina), a także hormony, peptydy i preparaty zwiększające wydolność, takie jak ibutamoren, hGH, semaglutyd czy ipamorelina.

Na zakończenie prof. Fijałek odniósł się również do problematyki suplementów diety. Zwrócił uwagę zarówno na preparaty zawierające składniki aktywne w ilościach przekraczających dopuszczalne limity stosowane w lekach – jak np. suplementy z 10 mg melatoniny w jednorazowej porcji – jak i na produkty zawierające niedeklarowane substancje czynne. Wśród nich wymienił m.in. sildenafil i jego analogi, deksametazon, omeprazol, diklofenak oraz fenoloftaleinę.