Przechowywanie leków na oddziałach szpitalnych wymaga poprawy

Mimo, że od kontroli Najwyżej Izby Kontroli (NIK) dotyczącej bezpieczeństwa farmakoterapii prowadzonej w szpitalach minęły 4 lata, przechowywanie leków poza apteką szpitalną wciąż wymaga lepszego nadzoru. Przekroczenia temperatur czy niedostatecznie zabezpieczone silnie działające leki, to tylko niektóre z uchybień nadal często pojawiających się na oddziałach.

Istotną część produktów leczniczych przechowuje się oraz przygotowuje bezpośrednio na oddziałach szpitalnych. Stały nadzór farmaceutyczny to działanie niezbędne dla zachowania bezpieczeństwa zarówno pacjentów jak i personelu medycznego. Niestety, w części szpitali wciąż brakuje jasnych procedur dotyczących przechowywania leków. Poprawy wymaga także system szkoleń z tego zakresu.

Nieskuteczna farmakoterapia to jedno z poważniejszych wyzwań współczesnej medycyny. Badania naukowe wskazują, że nawet 50 proc. przepisywanych leków stosuje się nieprawidłowo, co w konsekwencji odpowiada za istotną ilość niepowodzeń terapeutycznych. Jednym z częstszych problemów lekowych, obok zastosowania złej dawki lub pojawiających się interakcji, jest niewłaściwe przechowywanie leków na oddziałach.

Leki w obrębie oddziałów muszą być przechowywane w specjalnie do tego wyznaczonych pomieszczeniach, do których dostęp mają jedynie osoby upoważnione. Miejsca,
w których przechowywane są produkty lecznicze muszą być wyposażone w odpowiednio skalibrowane termometry oraz higrometry, tak aby temperatura  i wilgotność powietrza wspominanych pomieszczeń mogła być poddawana codziennej kontroli i rejestracji. Specjalny, odrębny rejestr prowadzony jest także dla każdej z lodówek, w której gromadzone są leki. Przy przechowywaniu produktów leczniczych należy zachować podział na produkty do użytku zewnętrznego i wewnętrznego. Celem ułatwienia ich użycia rekomenduje się klasyfikowanie leków alfabetycznie z uwzględnieniem ich działania. 

Właściwe przechowywanie leków na oddziałach wiąże się z ochroną przez zbyt wysoką lub zbyt niską temperaturą czy dostępem światła. Stąd np. leki światłoczułe przechowywać należy w miejscach zaciemnionych wraz z utrzymaniem właściwej temperatury oraz wilgotności powietrza. Ta w miejscu przechowywania leków nie powinna przekraczać 70 proc.

Szczególnego nadzoru wymagają m.in. leki psychotropowe. Leki te przechowuje się
w specjalnie wydzielonym do tego i oznaczonym miejscu, najczęściej w zamykanych na klucz szafkach. Podobna sytuacja dotyczy substancji bardzo silnie działających. Ścisłym regułom kontroli podlegają również środki narkotyczne. Preparaty te wymagają przechowywania w zamykanym na klucz sejfie bądź metalowej kasetce będącej trwale przytwierdzoną do podłoża.

Wzmożonego nadzoru wymaga także przechowywanie koncentratów do sporządzania roztworów do infuzji: 15 proc. KCl czy 10 proc. NaCl. Przechowywanie ich w specjalnie wydzielonym oraz oznakowanym miejscu ma na celu zapobiegać błędnemu dawkowaniu
i zastosowaniu. Szczególnej uwagi wymagają także leki niebezpieczne, czyli preparaty wykazujące działanie rakotwórcze, teratogenne czy toksyczne. Do grupy tej zalicza się m.in. leki cytotoksyczne.

Pamiętać należy także, by leki przechowywać w oryginalnych opakowaniach, które umożliwiają identyfikację: producenta, nazwy leku, dawki oraz daty ważności.  Kiedy nie jest to możliwe – w opakowaniach wydawanych przez aptekę. Blistrów nie należy obcinać ani łączyć w jednym opakowaniu z lekami o różnych seriach i datach ważności. Przekazywanie pacjentom leków powinno odbywać z uwzględnieniem zasady FEFO (first expiry, first out). Oznacza ona, że w pierwszej kolejności wydaje się produkty z najkrótszym terminem ważności.

Choć wiedza personelu medycznego na temat istotny bezpiecznej farmakoterapii rośnie,
w wielu placówkach nie zabiega się o organizację szkoleń z tego zakresu. Nadal dochodzi więc do zaniedbań w obszarze właściwego przechowania produktów leczniczych oraz nadzoru nad nimi. Gubi rutyna, bolączką jest także brak kadry czy przepracowanie tej już funkcjonującej
w systemie. Do tego dochodzą wybrakowane lub nie w pełni wdrożone procedury. Przekroczenia temperatur w miejscach, gdzie składowane są leki, przechowywanie produktów przeterminowanych bądź serii wycofanych z obrotu czy niezgodności między rzeczywistym stanem leków a ewidencjami, to wciąż powszechnie utrzymujące się problemy w praktyce funkcjonowania szpitali.

Stąd w celu zachowania bezpieczeństwa farmakoterapii konieczne jest zapewnienie regularnej kontroli apteczek oddziałowych. Pamiętać należy, że jest wiele leków np. w postaci syropów, zawiesin czy kropli, które po pierwszym użyciu wymagają zmiany sposobu przechowywania. W takich sytuacjach często, skróceniu ulega także termin ich przydatności do spożycia.

Na prawidłowy nadzór nad oddziałowymi apteczkami z lekami składa się także ocena wizualna gromadzonych tam produktów leczniczych. Na uwagę personelu zwrócić powinny: zmiana barwy danego preparatu, ale także jego zmętnienie. Choć w tym przypadku pamiętać, należy, że niektóre zauważane zmiany fizykochemiczne preparatu nie muszą obniżyć jego skuteczności.

Jeszcze kilka lat temu brakowało jednoznacznego stanowiska dotyczącego zapewnia pacjentom leków niezwiązanych z hospitalizacją a przyjmowanych przez nich np.
w chorobach przewlekłych. Obecnie jednak obowiązujące w tym zakresie prawo oraz dostępne orzecznictwo jest jasne. Szpitale nie mają podstaw, by podczas hospitalizacji pacjenta zobowiązywać chorego do dostarczenia jego własnych leków. Takie działanie stanowi praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów. W wielu jednak miejscach jest to wciąż duży problem. Choć dopuszczalne jest wykorzystanie leków posiadanych przez pacjentów nie można wymagać ich dostarczenia przez chorego czy jego rodzinę. Niezależnie od powodu hospitalizacji, szpital powinien zapewnić pacjentowi leki przyjmowane przez niego na stałe bądź ich zamienniki.

Jeżeli chory dysponuje przyjmowanymi przez siebie na co dzień lekami a personel zdecyduje się pacjentowi takie leki podawać, bardzo ważny jest ich ''przegląd''. W takiej sytuacji personel zobowiązany jest zweryfikować m.in. ich daty ważności. Pacjentowi nie należy podawać leków, których identyfikacja nie jest możliwa bądź jeśli zaistniała wątpliwość co do właściwego sposobu ich przechowywania.

Polecamy także:

GIF: upały a przechowywanie i transport leków

Apteki szpitalne zastąpią część działów farmacji szpitalnej?

Ochrona zdrowia kontra służba, czyli o pojęciowym, i nie tylko, sporze medyków i polityków