Reklama

Prof. Kotowska: powrót do dzietności gwarantującej zastępowalność pokoleń nie jest już możliwy

06/06/2026 09:30

Powrót do poziomu dzietności gwarantującego zastępowalność pokoleń nie jest już możliwy – uważa prof. Irena E. Kotowska z Instytutu Statystyki i Demografii SGH. Ekspertka apeluje jednak, by nie redefiniować zachodzących zmian wyłącznie jako katastrofy, zwłaszcza w obliczu rosnącej długości i jakości naszego życia.

Zgodnie z danymi GUS, w 2025 roku współczynnik dzietności w Polsce spadł do poziomu 1,068 (w porównaniu do 1,099 w roku 2024). Wskaźnik ten określa przeciętną liczbę dzieci, które urodziłaby kobieta w ciągu całego okresu rozrodczego (15–49 lat), przy niezmiennej intensywności urodzeń. Aby zapewnić stabilną zastępowalność pokoleń, wartość ta powinna wynosić 2,1.

Zobacz także:

Znika kolejna porodówka. „Utrzymywanie fikcji nie ma sensu”

Prof. Irena E. Kotowska, honorowa przewodnicząca Komitetu Nauk Demograficznych PAN i członkini Rządowej Rady Ludnościowej, w rozmowie z PAP podkreśliła, że choć Polska jest w stanie nieco podnieść płodność, ogólna liczba urodzeń i tak będzie maleć.

Reklama

- Powrót do poziomu gwarantującego zastępowalność pokoleń nie jest już możliwy” – powiedziała Kotowska. – Nie mówmy jednak o kryzysie demograficznym w sytuacji, gdy żyjemy coraz dłużej i poprawia się czas życia w dobrym zdrowiu – dodała.

Ekspertka wskazała również na rolę migracji – w 2024 roku około 7 proc. dzieci w Polsce urodziły cudzoziemki.

Zobacz także:

Najnowsze dane GUS. Nadal rodzi się mało dzieci

- Nie można oczekiwać, że migracja zmieni trend urodzeń, ale może nieco go spowolnić – oceniła.

Potrzebne systemowe wsparcie w kryzysie

Zdaniem prof. Kotowskiej tradycyjne instrumenty polityki rodzinnej (takie jak dostęp do mieszkań, stabilne zatrudnienie czy partnerski podział obowiązków) to za mało. Kluczowe staje się poczucie bezpieczeństwa w sytuacjach losowych.

- Dłuższe urlopy rodziców wcześniaków to za mało. Bezpieczeństwo rodzin, zmagających się z trudnościami związanymi z chorobą dorosłych i dzieci, musi być elementem polityki rodzinnej – zaznaczyła prof. Kotowska.

Niepłodność jako przemilczana bariera

Kolejnym kluczowym czynnikiem wpływającym na demografię jest zdrowie reprodukcyjne.

- To temat w Polsce upolityczniony. Program leczenia niepłodności wymaga nie tylko stabilnego i zwiększonego finansowania. Wymaga też rzetelnej edukacji zarówno osób dorosłych jak i młodszych pokoleń – zauważyła profesorka.

Skalę tego problemu obrazują międzynarodowe badania Generations and Gender Survey (przeprowadzone w latach 2020-2023 w 10 krajach). Pokazują one, że niepłodność uniemożliwiła realizację planów prokreacyjnych ogromnej grupie osób w wieku 42–50 lat:

Reklama

W grupie osób mających mniej dzieci niż chciały: problemu niepłodności doświadczyło 22,5% mężczyzn i 32,3% kobiet.
Wśród osób bezdzietnych, które planowały potomstwo: niepłodność dotknęła 18,1% mężczyzn i 32% kobiet.
Wśród rodziców jedynaków, którzy chcieli mieć kolejne dziecko: barierę tę napotkało aż 29,5% mężczyzn i 36,8% kobiet.

Klimat lęku i ograniczenie praw kobiet

Rozważając przyczyny niskiej dzietności, często pomija się ogólny kontekst psychologiczny i geopolityczny, w jakim podejmowane są decyzje o rodzicielstwie. Wstępne wyniki badań Generations and Gender Survey w Polsce ujawniają, że około 80% respondentów w wieku 18–59 lat deklaruje, iż dominującym lękiem w ich życiu jest zagrożenie konfliktem zbrojnym (podobne wyniki odnotowano w Estonii, Czechach i Mołdawii).

Reklama

W przypadku Polski dochodzi do tego dodatkowy, wewnętrzny czynnik stresogenny.

- Pamiętajmy jednak, że w Polsce dodatkowo obawy związane z prokreacją wynikają z ograniczenia dostępu do legalnej aborcji po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z 2020 r. Badania potwierdzają, że prawa reprodukcyjne w Polsce są ważną barierą decyzji o urodzeniu pierwszego i drugiego dziecka, zwłaszcza dla kobiet – podsumowała prof. Kotowska.