Rak prostaty i poszukiwanie algorytmu skryningowego – projekt PRAISE-U

W Narodowym Instytucie Onkologii przedstawiony został program PRAISE-U realizowany w Dolnośląskim Centrum Onkologii, Pulmonologii i Hematologii we Wrocławiu, który zakłada największy w Europie pilotaż, w ramach którego opracowany zostanie nowy algorytm wczesnego wykrywania raka prostaty, w badaniach przesiewowych.

Rak gruczołu krokowego staje się coraz poważniejszym problemem zdrowotnym w Polsce i Europie. Dane Krajowego Rejestru Nowotworów wskazują, że nowotwór dotyka ponad 350 000 Europejczyków rocznie, w tym ponad 18 000 Polaków.

Niestety polskie prognozy na 2024 rok nie napawają optymizmem, bo wskazują na wzrost liczby zachorowań, nawet do ponad 27 000, co jest dużym impulsem do podjęcia natychmiastowych działań. Kluczowa jest przede wszystkim profilaktyka i wczesne wykrycie choroby. We wrześniu 2022 r. Komisja Europejska zobowiązała kraje UE do rozpoczęcia programów skriningowych, pozostawiając niezagospodarowaną przestrzeń dotyczącą konkretnych wytycznych.

– Rak prostaty to obecnie najczęściej występujący nowotwór u mężczyzn w Europie. Z tego powodu opracowanie skutecznych metod skriningu jest kluczowe dla ograniczenia śmiertelności i redukcji obciążenia dla systemu opieki zdrowotnej – wyjaśnił dr Krzysztof Tuplikowski, urolog, kierownik Centrum Nowotworów Urologicznych w DCOPiH.

W odpowiedzi na te pilne potrzeby Dolnośląskie Centrum Onkologii, Pulmunologii i Hematolgoii (DCOPiH) we Wrocławiu, przy współpracy z Państwowym Zakładem Higieny postanowiło dołączyć do innowacyjnego projektu PRAISE-U, zrzeszającego 12 krajów wspólnoty. Jego głównym założeniem jest opracowanie rekomendacji dotyczących skriningu i wczesnego wykrywania raka prostaty.

– Multidyscyplinarne konsorcjum projektu składa się z 25 organizacji i ośrodków z 12 krajów wspólnoty, w tym z Hiszpanii, Irlandii, Litwy i właśnie Polski. Są to zarówno towarzystwa naukowe m.in. Europejskie Towarzystwo Urologiczne, ale i organizacje pacjenckie – dodał dr Krzysztof Tuplikowski.

Wrocławski ośrodek ma być ośrodkiem reprezentującym kraje postkomunistyczne, ze zbliżoną strukturą systemów ochrony zdrowia. Otrzymał on zadanie opracowania nowego algorytmu wczesnego wykrywania raka prostaty w badaniach przesiewowych. W obrębie projektu ma być zrekrutowanych 10 tys. mężczyzn w wieku od 55 do 69 lat. Z czego DCOPiH zbada ok. 3,5 tys. mężczyzn z Dolnego Śląska. Na potrzeby tego zadania zostanie stworzony specjalny „skrining unit”.

Skrining to badanie przesiewowe, przeprowadzane u zdrowych osób, bez objawów choroby. Ma ono na celu wczesne wykrycie nowotworu, a następnie wdrożenie właściwego i dopasowanego do pacjenta leczenia. Ogromną rolę w tych badaniach odgrywa badanie PSA z krwi.

– Marker PSA, który wszyscy doskonale znamy, został wprowadzony do praktyki klinicznej na początku lat ’90. Po powszechnym stosowaniu tego markera zauważyliśmy wzrost liczby pacjentów diagnozowanych z rakiem gruczołu krokowego na różnym etapie jego zaawansowania i jednocześnie zaczęliśmy obserwować powolny, ale bardzo delikatny spadek śmiertelności. To wiązało się z naszym entuzjazmem, że w końcu dysponujemy markerem, który pozwala w sposób łatwy i szybki wykrywać ten nowotwór. Niestety z czasem okazało się, że badanie PSA doprowadziło również do wykrywania bardzo dużego odsetka nowotworów – tak zwanych „nieistotnych klinicznie”. Oznacza to nic innego, jak diagnozowanie raka na bardzo wczesnym etapie czy o niskim stopniu złośliwości, w przypadku którego pacjentów należałoby nadzorować, a nie niepotrzebnie leczyć. Pokłosiem tego było poniekąd zniechęcanie do takich założeń skriningu, i od 2015 roku zaczęliśmy zauważać niepokojący trend wzrostowy w wykrywaniu przypadków w trzecim i czwartym stadium zaawansowania choroby, czyli w momentach, kiedy samo wyleczenie jest już bardzo mało prawdopodobne albo jest wręcz niemożliwe. W związku z tym Komisja Europejska we wrześniu 2022 roku wezwała do rozpoczęcia programów skriningowych i powstało kilka koncepcji, jak – tym razem – powinien on wyglądać. Najbardziej obiecującym protokołem stał się stworzony przez prof. Monique J Roobol i prof. Hendrik Van Poppela, właśnie w ramach PRAISE-U – tłumaczy dr Krzysztof Tuplikowski.

Na cele realizacyjne projektu wrocławska placówka otrzymała 1 mln EUR dofinansowania z unijnych funduszy. 

Będzie on składał się z trzech etapów:

• W pierwszym DCOPiH ma za zadanie stworzenie infrastruktury potrzebnej do przeprowadzenia programu skriningowego.
• Drugi etap planowany jest na przełom kwietnia/maja 2024 r. i dotyczy rekrutacji mężczyzn w wieku 50-69 lat.
• Trzeci etap obejmie podsumowanie wyników, analizę danych i ocenę skuteczności algorytmu.

Celem tak skonstruowanego algorytmu skriningu ma być diagnozowanie, jak największej liczby mężczyzn z istotnym klinicznie rakiem gruczołu krokowego, czyli tym, który wymaga leczenia. Dlatego oprócz badania PSA, będzie stosowane również badanie rezonansem magnetycznym (MRI) oraz kalkulatory potrzebne do odpowiedniego wyselekcjonowania pacjentów.

– Cieszę się, że istotny dla całej Europy program będzie realizowany we Wrocławiu. Program PRAISE-U wpisuje się także w cele Narodowej Strategii Onkologicznej na lata 2020-2030, która zakłada m.in. wprowadzenie nowych metod badań przesiewowych w kierunku raka prostaty. Polska, do tej pory, nie miała zorganizowanego programu badań przesiewowych w zakresie raka prostaty – wyjaśnia Adam Maciejczyk, dyrektor DCOPiH. – Projekt PRAISE-U ma za zadanie stworzenie modelowego systemu, który może być wdrożony nie tylko na poziomie krajowym, ale także w skali Unii Europejskiej. Współpraca z Ministerstwem Zdrowia ma umożliwić wdrożenie programu na szeroką skalę w Polsce.

Prof. Piotr Rutkowski, przewodniczący Polskiego Towarzystwa Onkologicznego podkreśla, że PRAISE-U to projekt, który w najbliższych latach może przynieść korzyści dla całej populacji mężczyzn.  

– To jest nowotwór, który pod względem chorobowości występuje najczęściej. Z roku na rok koszty jego leczenia wzrastają niewiarygodnie. Pilotaż oparty na międzynarodowych badaniach jest jak najbardziej słuszną drugą, bo dziś nie ma żadnego dobrego rozwiązania w tym zakresie. Teraz koncepcje, programu PRAJSE-U muszą być sprawdzone w praktyce. Jeśli założenia projektu się potwierdzą, w 2028 roku rozpoczną się rutynowe badania przesiewowe w kierunku tego nowotworu. W raku gruczołu krokowego należy skoncentrować się na grupach ryzyka i właściwym podejściu do istotnych przypadków klinicznych – dodaje prof. Rutkowski.

***

PRAISE-U (PRostate Cancer Awareness and Initiative for Screening in the European Union) to multidyscyplinarne konsorcjum skupione wokół czołowych europejskich klinicystów i naukowców zajmujących się rakiem prostaty, którego celem jest zmniejszenie śmiertelności spowodowanej tą chorobą.