Ponad 781 tys. kotłów nadal kopci – kontrola Najwyższej Izby Kontroli ujawnia niewdrożone uchwały

W pięciu województwach objętych kontrolą Najwyższa Izba Kontroli wykazała, że działania samorządów na rzecz wdrożenia uchwał antysmogowych okazały się nieskuteczne – w żadnej z gmin nie udało się ich w pełni zrealizować. Wciąż działa ponad 781 tys. kotłów pozaklasowych, a przy obecnym tempie ich likwidacji może to potrwać od 2 do nawet 24 lat. Tymczasem złej jakości powietrze nadal powoduje tysiące przedwczesnych zgonów rocznie i – bez pełnego wdrożenia uchwał – Polska nie sprosta wymogom UE i wytycznym World Health Organization.

Głównym sprawcą złej jakości powietrza w Polsce jest „niska emisja” – czyli zanieczyszczenia powstające na małej wysokości (do około 40 m) w wyniku spalania paliw stałych w starych piecach lub kotłach. Wyróżniamy tutaj pyły zawieszone PM10 i PM2,5 oraz rakotwórczy związek B(a)P. Pył PM2,5 łatwo przenika do pęcherzyków płucnych i dalej do układu krążenia, co – według konkluzji WHO – może skutkować zwiększonym ryzykiem zgonu z powodu chorób układu krążenia i oddechowego.

W Polsce wprowadzono klasyfikację kotłów na klasy 3-5 już od 2017 roku, a od lipca 2018 r. mogą być sprzedawane tylko kotły klasy 5 lub zgodne z ekoprojektem. Mimo tego, w pięciu skontrolowanych województwach nadal działało ponad 781 tys. kotłów pozaklasowych.

Kontrolą objęto gminy w województwach: dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, łódzkim, małopolskim i śląskim. Izba stwierdziła, że:

• W żadnej z 18 skontrolowanych gmin „nie udało się w pełni skutecznie wdrożyć przepisów antysmogowych”.

• Kontrole przestrzegania uchwał były prowadzone „w zbyt małej skali, w niepełnym zakresie lub nierzetelnie”.

• W 15 z 16 gmin stwierdzono nieprawidłowości: kontrole były prowadzone bez odpowiednich upoważnień, bez protokołów lub ograniczały się tylko do sprawdzenia spalania odpadów, a nie stosowania urządzeń zgodnych z uchwałami.

  Reklama

• W gminach takich jak Tuchów sprawy nie kończyły się żadnymi konsekwencjami, a w Brzeziny od 2019 roku w ogóle zaniechano kontroli.

• W sumie w latach 2018-2023 skontrolowane gminy wymieniły prawie 29 tys. kotłów, ale nadal ponad 42 tys. kotłów czekało na wymianę – z czego ponad 26 tys. to kotły pozaklasowe.

Wśród województw lepiej wypadło województwo małopolskie – tam w POP (Programie Ochrony Powietrza) wskazano ponad 20 zadań związanych z uchwałami antysmogowymi, ustalono wskaźniki i wprowadzono narzędzia nadzoru.

Warto też zaznaczyć, że w tym regionie uruchomiono aplikację „Ekointerwencja” – od marca 2020 do listopada 2024 roku zanotowano 30 234 zgłoszenia, a w wyniku przeprowadzono 16 568 kontroli, z czego 71,4 % dotyczyło ochrony powietrza.
Mimo że to pozytywne przejawy współpracy samorządów, są one wciąż rzadkością na tle całego kraju.

Izba zidentyfikowała główne przeszkody:

• zbyt niska świadomość społeczna co do wpływu zanieczyszczeń na zdrowie,

• ograniczone możliwości finansowe gmin i mieszkańców,

• brak pełnych, wiarygodnych danych o stosowanych źródłach ciepła – np. w bazie Centralna Ewidencja Emisyjności Budynków (CEEB) w 8 z 18 gmin zarejestrowano mniej niż 80 % nieruchomości.
  W związku z tym NIK kieruje konkretne rekomendacje:

  Reklama

• Do ministra: „wprowadzenie obowiązku weryfikacji … danych zawartych w deklaracjach o źródłach ciepła”.

• Do głównego inspektora nadzoru budowlanego: „zapewnienie weryfikacji i poprawy wiarygodności danych ujmowanych w CEEB”.

• Do samorządów (gmin, województw): intensyfikacja działań naprawczych, pełna realizacja programów ochrony powietrza, skuteczne wskaźniki realizacji i nadzoru.

Zanieczyszczone powietrze to wymierne konsekwencje zdrowotne: w 2022 roku w Polsce z powodu PM2,5 przedwcześnie zmarło niemal 35 tys. osób. W 2023 roku w pięciu kontrolowanych województwach przedwczesnych zgonów z tytułu długotrwałego narażenia na PM2,5 było ponad 11,6 tysiąca.

Jeśli chodzi o wymianę kotłów: przy tempie z lat 2018-2023 likwidacja kotłów pozaklasowych może zająć od 2 do 24 lat, a kotłów poniżej klasy 5 od 3 do 40 lat. To oznacza, iż bez przyspieszenia działań oczekiwana poprawa jakości powietrza może nastąpić bardzo późno, a kraj nadal będzie narażony na sankcje UE i zagrożenia zdrowotne.