Mentolowe podgrzewacze tytoniu jednak nie znikną z półek?

Blisko co trzeci Polak jest uzależniony od spożywania nikotyny. Pod tym względem znajdujemy się w niechlubnej czołówce Unii Europejskiej. Przez lata Polscy badacze odnotowywali systematyczny spadek liczby palaczy. Jednak tendencja ta wyhamowała. Choć w perspektywie krajów UE zakaz sprzedaży papierosów aromatyzowanych nałożony przez Parlament Europejski w 2014 r. znacząco ograniczył liczbę osób sięgających po tradycyjne papierosy, to równolegle na popularności zyskiwał rynek nowatorskich wyrobów tytoniowych, którego to zapisy tej dyrektywy nie dotknęły. To ma się zmienić - Unia Europejska przygotowała niezbędne przepisy, które Państwa członkowskie powinny przyjąć i już przyjmują. Polska jednak idzie pod prąd.

Jak wylicza Narodowy Fundusz Zdrowia, w 2019 roku łączna wartość refundacji świadczeń udzielonych z rozpoznaniem głównym wybranych chorób odtytoniowych wynosiła co najmniej 2,28 mld zł. Ten argument nie przemawia jednak do strony rządzącej na tyle, by priorytetowo zająć się najbardziej palącym wyzwaniem Narodowej Strategii Onkologicznej - ograniczeniem liczby palaczy.

//Aktualizacja tematu z dnia 16.05.2024:

//koniec aktualizacji

Komisja Europejska 29 czerwca 2022 r. przyjęła końcową wersję dyrektywy Parlamentu Europejskiego w odniesieniu do zniesienia niektórych zwolnień w przypadku podgrzewanych wyrobów tytoniowych. Mocą tej dyrektywy ma być zniesione zwolnienie na wprowadzanie do obrotu podgrzewanych wyrobów tytoniowych o charakterystycznym aromacie.

Polska może nie zdążyć z dostosowaniem zaostrzeń przepisów antynikotynowych. Planowo, w piątek - 9 czerwca- rząd miał uwzględnić zapisy unijnej dyrektywy w dużej nowelizacji ustawy refundacyjnej. Tak się jednak nie stało. Choć resort zdrowia stara się zaimplementować nowe prozdrowotne wytyczne dotykające osoby uzależnione od nikotyny, to rząd wydaje się stawać okoniem i wspierać interes przemysłu tytoniowego. 

Od lat 90. XX w. do 2018 r. śmiertelność z powodu raka płuca spadła czterokrotnie, a odsetek palących Polaków spadł z 46 do 24 proc. Plany Ministerstwa Zdrowia przewidywały, że w 2030 roku liczba palących Polaków powinna być mniejsza niż 5 proc. 

Tymczasem, stres i izolacja w wyniku pandemii COVID-19, ale także brak skutecznej, kompleksowej polityki antynikotynowej w Polsce obnażył słabość do uzależnień wśród Polaków. 

Nie pomógł fakt, że od 20 maja 2020 r. w krajach członkowskich i w Polsce, wskutek przyjętej w 2014 r. dyrektywy Unijnej, z półek sklepowych zniknęły papierosy aromatyzowane. Dziś, nie kupimy w sklepach papierosów smakowych, mentolowych czy “klikanych”. Również nie kupimy aromatyzowanego tytoniu do samodzielnego skręcania papierosów. 

Choć globalnie polityka ta okazała się skuteczna - jak wynika z najnowszego badania Eurobarometru - od wprowadzenia dyrektywy w życie, rozpowszechnienie palenia wśród osób w wieku 15+ spadło z 26 % w 2014 r. do 23 % w 2020 r., co oznacza spadek o 3 punkty procentowe (czyli o 12,5 %). Odsetek palaczy wśród młodzieży spadł z 25 % w 2014 r. do 20 % w 2020 r., po tym jak osiągnął najwyższy poziom 29 % w 2017 r. 

Jak pokazują te dane, polityka fiskalna wobec papierosów oraz ograniczenie oferty tradycyjnych wyrobów nikotynowych nie wystarczają i eksperci ds. zdrowia publicznego oraz klinicyści apelują do resortu o zintensyfikowanie działań w zakresie ograniczenia spożywania nikotyny w Polsce poprzez zwiększenia liczby poradni antynikotynowych czy skuteczniejszej kampanii edukacyjnej - szczególnie wśród najmłodszych, bo jak wskazują w rozmowach eksperci ds. walki z nikotynizmem, to ta grupa jest najbardziej dotknięta marketingiem przemysłu tytoniowego. 

I to pierwszy krok, który musi podjąć rząd w długiej walce do osiągnięcia wyższej zdrowotności Polaków. A równolegle, Ministerstwo musi zmierzyć się z nowym wyzwaniem z obszaru wyrobów nikotynowych, który już w 2019 r. scharakteryzowała w swoim sprawozdaniu dla europosłów, Komisja Europejska 

Nowatorskie wyroby na granicy systemu

Przepisy dyrektywy dotyczące nowatorskich wyrobów tytoniowych miały zapewniać szerokie rozwiązanie regulacyjne w odniesieniu do nowych kategorii tych wyrobów tytoniowych szybko wchodzących na rynek UE. Tak się jednak nie stało. Ramy regulacyjne UE nie objęły wszystkich nowatorskich i nowych wyrobów tytoniowych. I tak na rynku wyrobów nikotynowych pojawili się nowi gracze, z bogatą ofertą produktów takich jak podgrzewacze tytoniu, szybko wypełniając popyt osób uzależnionych od nikotyny i przyszłych konsumentów nikotyny, bogatszą ofertą smakową. 

Smakowa alternatywa dla palaczy, szczególnie tych najmłodszych

Z kolei jak wskazują autorzy raportu z 2021 r. pn. “Konsumpcja nikotyny”, przygotowany przez CBOS, "e-papierosy z liquiidem i systemy podgrzewające tytoń są wciąż najpopularniejsze wśród młodych dorosłych. Systemy podgrzewające wydają się powoli zastępować e-papierosy w grupie najmłodszych konsumentów."

Istnieją różne opinie co do stopnia, w jakim nowatorskie wyroby tytoniowe, zwłaszcza podgrzewane wyroby tytoniowe, szkodliwie wpływają na zdrowie indywidualnych użytkowników. 

Podobnie jak inne wyroby tytoniowe, podgrzewane wyroby tytoniowe zawierają nikotynę – substancję uzależniającą – a dowody świadczą o tym, że wyroby te wydzielają substancje chemiczne, w tym szereg substancji toksycznych.

W ostatnim czasie w sprawie alternatywnych wyrobów nikotynowych wypowiedziało się także WHO. Alarmuje że omawiane wyroby nie są pozbawione ryzyka zdrowotnego, często wpisują się w schemat tzw. poly-use (zamienne stosowanie wielu produktów nikotynowych) i podważają dotychczasowe wysiłki ograniczające odsetek uzależnionych. Naukowcy alarmują, że nawet czysta nikotyna nie jest substancją bezpieczną – trwale uszkadza rozwijający się mózg nastolatków i młodych dorosłych.

- Oprócz uzależnienia od nikotyny, pojawia się coraz więcej dowodów naukowych świadczących o powodowaniu przez e-papierosy poważnych uszkodzeń płuc. EVALI (ang. E-cigarette or Vaping Associated Lung Injury) to termin użyty po raz pierwszy przez Centrum Kontroli i Prewencji Chorób w USA (ang. Centers for Disease Control and Prevention – CDC) w stosunku do pojawiających się coraz częściej uszkodzeń płuc wskutek używania papierosów elektronicznych. Na początku 2020 r., w całych Stanach Zjednoczonych odnotowano 2 668 przypadków EVALI, a tylko na początku tego samego roku potwierdzono 68 przypadków zgonów z tej przyczyny. Ponadto, bardzo często używanie nowych wyrobów nikotynowych stanowi wstęp do palenia papierosów tradycyjnych. Należy tu również zaznaczyć, że jeden zwykły papieros to ponad 70 silnie rakotwórczych substancji, a sam dym tytoniowy uznawany jest za przyczynę ponad 20 różnych nowotworów - dodaje Paweł Koczkodaj.

To, czy podgrzewacze tytoniu są zdrowszą alternatywą dla palaczy, w ocenie pulmonologów będziemy w stanie ocenić za kilkadziesiąt lat, po zebraniu odpowiedniej liczby danych i niezależnych badań. To co wiadome, z perspektywy producenta, jest to alternatywa bardziej opłacalna. Przypomnijmy, że podatek akcyzowy na paczce wyrobów nowatorskich wynosi jedynie ok 2.5-3 zł. W przypadku tradycyjnych papierosów to około 10 zł. Zwraca na to uwagę także Najwyższa Izba Kontroli.

Jak wynika z danych EU-CEG, każdego roku przybywa nowatorskich wyrobów. Tylko w 2020 r. na rynek wprowadzono prawie 500 nowych wyrobów, podwajając tym samym paletę ofertową dla sklepów i kiosków z produktami dla palaczy (w tym roku, w sumie zarejestrowanych było 1 tys. wszystkich produktów nikotynowych).  

Lwią część z wprowadzanych na rynek produktów tytoniowych stanowią wyroby nowatorskie. A tu, bój toczy się o palaczy, poszukujących smakowych opcji spożywania nikotyny.  

Według różnych szacunków, wyroby nowatorskie stanowią już od 6 do 10 proc. całego rynku wyrobów tytoniowych ogółem, a 75% rynku wyrobów nowatorskich w Polsce, stanowią właśnie warianty smakowe i mentolowe. 

Mowa o wartym miliardy złotych przemyśle. Bazując na danych Ministerstwa Finansów dotyczących sprzedaży banderol na wyroby nowatorskie wynika, że w 2022 r. w Polsce sprzedano ok. 6,8 mld sztuk tych wyrobów (przed 2022 r. banderole na wyroby nowatorskie były bezterminowe, więc dane MF są niepełne w tym zakresie).

To także poważne wyzwanie dla regulatorów zdrowia. Jak zaznaczył podczas konferencji organizowanej przez Polską Koalicję ZDROWE PŁUCA w maju, dyrektor Departamentu Zdrowia Publicznego w Ministerstwie Zdrowia, Dariusz Poznański, wpływy do budżetu państwa od branży tytoniowej na poziomie kilkudziesięciu miliardów złotych oraz rola Polski jako jeden z głównych producentów tytoniu warunkuje politycznie politykę tytoniową w kraju. 

Pomimo, jakby się wydawało, związanych rąk legislatorów ds. zdrowia, resort nie zamierza odpuścić palącego problemu Polaków, ani producentom alternatywnych form spożywania nikotyny. 

Obecnie przyjęta przez rząd mapa drogowa zakłada, że do 2027 r. corocznie planowany jest wzrost akcyzy na wszystkie wyroby tytoniowe. W tym roku przygotowujemy projekt ustawy, która ma wdrażać dyrektywę unijną zakazującą aromatów charakterystycznych, szczególnie mentolów dla nowatorskich wyrobów nikotynowych - zaznaczył.

Jak zaradzić palącym problemom Polaków?

W odpowiedzi na dynamicznie rosnący rynek nowatorskich wyrobów tytoniowych, w celu ograniczenia spożycia wyrobów tytoniowych, Komisja Europejska 29 czerwca 2022 r. przyjęła końcową wersję dyrektywy PE w odniesieniu do zniesienia niektórych zwolnień w przypadku podgrzewanych wyrobów tytoniowych. Mocą tej dyrektywy ma być zniesione zwolnienie na wprowadzanie do obrotu podgrzewanych wyrobów tytoniowych o charakterystycznym aromacie.  

Dla państw członkowskich oznacza to obowiązek przyjęcia przepisów do 23 lipca 2023 r. i całkowity zakaz sprzedaży smakowych wyrobów nowatorskich do 23 października 2023 r. 

Do 23 lipca pozostały niespełna dwa miesiące i przed rządem duże wyzwanie by wyrobić się na czas.  Zakaz mentolowego tytoniu do podgrzewaczy miał znaleźć się w tzw. dużej nowelizacji ustawy refundacyjnej, przyjętej w piątek przez rząd. Został on jednak z niej w ostatniej chwili wykreślony - jak uzasadnia resort zdrowia, ministerstwu zależy na sprawnym przeprocedowaniu i wdrożeniu nowelizacji ustawy refundacyjnej, a zapisy dotyczące wyrobów nowatorskich w zaproponowanej formule wymagałyby dodatkowych konsultacji.