Lekarz może więcej, ale pod pewnymi warunkami

Lekarz może rozszerzyć zakres zabiegu operacyjnego i wyciąć np. więcej niż planował, o ile skonsultował to z innym medykiem i wykazał w protokole operacyjnym, że nie było innego wyjścia. To może ochronić go przed oskarżeniem o to, że popełnił błąd medyczny.

Czy lekarz podczas operacji może poszerzyć zakres zabiegu operacyjnego? - to pytanie z jakim często spotykają się zabiegowcy. A jako, że niejeden lekarz czuje oddech śledczych na karku, którzy są wyjątkowo aktywni za sprawą działających od kilku lat w prokuraturach komórek ds. błędów medycznych, to medycy wolą się asekurować, aby uniknąć ryzyka popełnienia błędu medycznego. 

Zdarzają się jednak sytuacje, zwłaszcza podczas operacji, że nie ma czasu na zastanawianie się. Zespół operacyjny operuje np. torbiel na jajniku i w trakcie zabiegu, wychodzi na to, że trzeba wyciąć zarówno jajnik, jak i jajowód.  A nie było na to zgody pacjentki.

- Nie da się określić sztywnych reguł jak należy zachować się w takiej sytuacji. Bardzo ważne są tu kompetencje operującego. W takich sytuacjach na pewno warto konsultować się z innymi kompetentnymi chirurgami i jeśli pozwala na to czas, czyli pilność zabiegu, poprosić innego specjalistę na salę operacyjną - wskazuje prof. Romuald Krajewski, neurochirurg  z Centrum Onkologii – Instytutu im. Marii Skłodowskiej-Curie oraz członek Komitetu Bioetyki Prezydium Polskiej Akademii Nauk.

Dokładny zapis w protokole

Niemniej jednak, o kwestii rozszerzenia zbiegu operacyjnego traktuje art. 35 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przepis stanowi, że jeśli w trakcie wykonywania zabiegu operacyjnego wystąpią okoliczności, których nieuwzględnienie groziłoby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia, a nie ma możliwości niezwłocznie uzyskać zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego, lekarz ma prawo, bez uzyskania tej zgody, zmienić zakres zabiegu bądź metody leczenia lub diagnostyki w sposób umożliwiający uwzględnienie tych okoliczności. 

- Tu pomocne będą wyroki sądowe, które zapadały w tego typu sprawach. Wynika z nich, że w pewnych sytuacjach lekarz może rozszerzyć zakres zabiegu, ale powinien wówczas spełnić określone warunki. Przede wszystkim wykazać, że zaistniały przesłanki, o których mowa w art. 35 ustawy o zawodzie lekarza. Trzeba zrobić opisy ich w protokole. Poza tym lekarz powinien wykazać, że nie można było wykonać zaplanowanej operacji bez poszerzania jej zakresu - mówi Radosław Tymiński, radca prawny i dr nauk prawnych.

Podkreśla, że jest jeszcze i trzecia możliwość, zgodnie z którą należy odebrać zgodę wariantową od pacjenta na poszerzenie zakresu zabiegu, jeżeli po rozpoczęciu operacji ujawnią się konkretne okoliczności.

Chodzi m.in. o wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 7 kwietnia 2020 r. (sygn. akt I ACa 310/19). W orzeczeniu tym sędziowie rozstrzygali sprawę o to, czy lekarz może przy odebraniu zgody na „wycięcie prawych przydatków” usunąć podczas operacji także macicę oraz lewy jajnik przez to, że ma on zmieniony makroskopowo obraz. 

Skład orzekający wskazał, że skoro jednak pacjentka nie została przed operacją poinformowana o możliwym wycięciu macicy i nie wyraziła też na to zgody, a zabieg ten nie był konieczny dla ratowania jej życia, to brak było podstaw do uznania, że lekarze mogli rozszerzyć w ten sposób zakres operacji w trybie art. 35 ust. 1 ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty. Na tej podstawie, sąd stwierdził przekroczenie zakresu zgody pacjentki i nakazał wypłacenie jej 100 tys. złotych zadośćuczynienia.  

Muszą się ujawnić dodatkowe okoliczności

Ważne orzeczenie zapadło też w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie na początku 2021 r. Otóż w wyroku z 28 stycznia 2021 r. (sygn. akt I ACa 413/20) sąd stwierdził, że z dokumentacji medycznej bezspornie wynika, że poszerzenie zakresu zabiegu było następstwem istotnych trudności technicznych, obarczonych dużym ryzykiem operacyjnym. Chodziło o oddzielenie struktur jajnika i jajowodu od zmiany chorobowej. Jak ustalono, podczas operacji nie było możliwości usunięcia samej torbieli jajnika, bowiem była zrośnięta z samym jajnikiem, wciągnęła go w swoją masę. 

Na tej podstawie sąd oddalił roszczenia pacjentki, gdyż uznał, że zabieg został wykonany zgodnie ze sztuką lekarską, a przyczyną usunięcia lewych przydatków był proces chorobowy, którego zakres był tak duży, że poskutkował rozszerzeniem zabiegu.

Zdaniem sądu, dopiero w trakcie operacji ujawniły się okoliczności skutkujące koniecznością usunięcia lewego jajnika z torbielą i lewego jajowodu, natomiast pozwany nie miał możliwości, aby temu skutecznie zapobiec i nie mógł zrobić ani mniej, ani więcej ponad to, co uczynili lekarze.

- Mało się o tym mówi, ale pacjentom najczęściej nie udaje się uzyskać odszkodowania w sądach, ponieważ sąd dochodzi do wniosku, że postępowanie było prawidłowe i nie ma winnego. Tyle, że pacjent jest poszkodowany, bo wypadki zdarzają się także przy prawidłowym postępowaniu. Dlatego należałoby odejść od myślenia kategoriami wina-kara-odszkodowanie, tylko jeśli pacjent jest faktycznie poszkodowany, to przyznać mu rekompensatę, bez względu na to, czy ktoś w odrębnym postępowaniu zostanie uznany winnym - wskazuje prof. Krajewski

Wkrótce do prac w Sejmie ma trafić projekt ustawy o bezpieczeństwie i jakości w ochronie zdrowia. Ten zakłada, że odszkodowania będzie przyznawał Rzecznik Praw Pacjenta.