Jak skuteczna jest prewencja zachowań samobójczych w Polsce?

W 2024 roku Polska odnotowała istotny przełom w prewencji zachowań samobójczych. Jak wynika z przedstawionych danych, jest to największy spadek od dekady. Liczba samobójstw w populacji ogólnej spadła poniżej 5000, osiągając poziom 4845 – o 7,4 proc. mniej niż w roku poprzednim. Z kolei w perspektywie 10-letniej, czyli w porównaniu z rokiem 2014, jest to spadek o ponad 21 proc. Są jednak grupy, w których liczba podejmowanych prób samobójczych jest wysoka, dlatego też każdy z nas powinien wiedzieć, jak przeciwdziałać zachowaniom samobójczym i gdzie szukać wsparcia.

Podczas konferencji pt. „Najnowsze dane dotyczące liczby samobójstw i prób samobójczych w Polsce w 2024 roku – działania i rozwiązania” z udziałem wiceministra zdrowia Wojciecha Koniecznego, wiceminister Pauliny Piechny-Więckiewicz, pełnomocnika Ministra Sprawiedliwości do spraw Nieletnich prof. dr hab. Marka Konopczyńskiego oraz Anny Gil – kierownika Narodowego Programu Zdrowia i dr Halszki Witkowskej – lidear merytorycznego trzech zadań KPZZS, zostały przedstawione dane dotyczące liczby samobójstw i prób samobójczych w Polsce w 2024 roku.

Jak informują autorzy raportu "każdego dnia w Polsce ok. 13 osób odbiera sobie życie, z czego około 11 to mężczyźni". 

- mówiła dr Halszka Witkowska – lider merytoryczny trzech zadań KPZZS.

Szczególnie istotnym wyzwaniem okazały się zachowania samobójcze wśród młodzieży poniżej 19. roku życia.

W całej populacji dzieci i młodzieży liczba samobójstw zmniejszyła się o 7 proc. W 2024 w stosunku do 2023 roku spadek liczy samobójstw był na poziomie 12,4 proc.

Autorzy raportu zaznaczają, że rysuje się tu trend malejący. Według analiz "pomimo niewielkiego wzrostu liczby odnotowanych przez KG Policji prób samobójczych (o 3 proc.), samobójstw jest znacznie mniej".

Jednocześnie zwrócono uwagę na stale wysoką liczbę prób samobójczych wśród dziewcząt. Od 2020 roku próby te wzrosły o ponad 300 proc., co wskazuje na potrzebę większego wsparcia psychologicznego i przeciwdziałania przemocy rówieśniczej oraz cyberprzemocy, które aż siedmiokrotnie zwiększają ryzyko prób samobójczych.

- podsumowała dr Halszka Witkowska.

Kiedy ktoś z naszych bliskich przechodzi kryzys, warto zwrócić uwagę na sygnały, które mogą wskazywać na ryzyko samobójcze. Przede wszystkim należy być czujnym, jeśli osoba wyraża myśli o rezygnacji z życia, mówi o samobójstwie lub wprost deklaruje chęć odebrania sobie życia. Jednak nawet mniej bezpośrednie wypowiedzi, takie jak wzmianki o cierpieniu, braku sensu życia, bezradności czy postrzeganiu życia jako ciężaru, również mogą być powodem do niepokoju.

Niepokojące mogą być także wypowiedzi dotyczące poczucia bycia ciężarem dla innych, samotności, bezwartościowości lub izolacji. Szczególną uwagę należy zwrócić, jeśli dana osoba zaczyna wyszukiwać w Internecie informacji na temat sposobów odebrania sobie życia lub gromadzi przedmioty, które mogą służyć temu celowi.

Inne sygnały ostrzegawcze to zmiany w zachowaniu, takie jak wycofanie się z relacji, unikanie rozmów, zwiększona płaczliwość, długotrwałe przygnębienie, silne wahania nastroju, drażliwość, wybuchowość czy impulsywna agresja. Zachowania autoagresywne również wymagają uwagi.

Problemy ze snem, zarówno bezsenność, jak i nadmierna senność, mogą być istotnym objawem, podobnie jak zaniedbywanie higieny, czy obowiązków. Niepokój powinny budzić także oznaki planowania odejścia, takie jak pisanie listu pożegnalnego, sporządzanie testamentu czy zamykanie spraw osobistych.

Warto zwracać uwagę na wszelkie zmiany w codziennym funkcjonowaniu bliskiej osoby i oferować jej wsparcie.

Jeśli zauważasz, że ktoś bliski potrzebuje wsparcia emocjonalnego, ważne jest, aby działać szybko i skutecznie. Podziel się kontaktami do instytucji, które mogą udzielić specjalistycznej pomocy:

• Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 22 22
• Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka: 800 12 12 12 
• Telefon wsparcia emocjonalnego dla dorosłych: 116 123
• Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111

Pamiętaj, że Ty również nie musisz radzić sobie z tym samodzielnie. Jeśli nie wiesz, jak pomóc bliskiej osobie lub sam/a potrzebujesz wsparcia, skorzystaj z bezpłatnych linii pomocowych. 

W sytuacji zagrożenia życia natychmiast zadzwoń pod numer 112.

W trakcie konferencji pt. „Najnowsze dane dotyczące liczby samobójstw i prób samobójczych w Polsce w 2024 roku – działania i rozwiązania” podkreślono zacieśnienie współpracy między Ministerstwem Zdrowia, Ministerstwem Edukacji Narodowej oraz innymi instytucjami. W ramach tych działań powołano zespoły robocze zajmujące się przeciwdziałaniem zachowaniom samobójczym, a także rozszerzono standardy postępowania dla różnych grup zawodowych, w tym służb mundurowych i nauczycieli. Podkreślono również znaczenie edukacji w zakresie zdrowia psychicznego, co znalazło odzwierciedlenie w priorytetach oświatowych na rok szkolny 2024/2025.

Ministerstwo Zdrowia wsparło przygotowanie materiałów szkoleniowych dla funkcjonariuszy policji, w tym skróconych wytycznych dotyczących postępowania w sytuacjach kryzysowych. Materiały te zawierają praktyczne wskazówki m.in. jak rozmawiać z osobami w kryzysie psychicznym oraz czego unikać w komunikacji.

Niepokojące dane dotyczą seniorów, wśród których liczba samobójstw przewyższa liczbę prób samobójczych. Wynika to z ich większej determinacji oraz trudności w uzyskaniu wsparcia. W tej grupie szczególnie istotne jest przeciwdziałanie samotności i wykluczeniu społecznemu, o czym niejednokrotnie pisaliśmy.

Pomimo mniejszej liczby samobójstw, liczba prób samobójczych w całej populacji nieco wzrosła. 

Konieczne jest dalsze rozwijanie programów wsparcia, edukacji społecznej oraz standardów postępowania dla wszystkich grup zawodowych i społecznych. Jednocześnie wszyscy interesariusze apelują o zachowanie czujności i kontynuację działań na rzecz zapobiegania samobójstwom, zwłaszcza wśród dzieci, młodzieży i seniorów.

Eksperci zwrócili także uwagę, że w 2025 roku istnieje niebezpieczeństwo negatywnego wpływu powodzi oraz jej skutków na dynamikę samobójstw wśród mieszkańców zalanych obszarów.