Dyrektor Krajowego Centrum ds. AIDS: Nadal największym wyzwaniem jest zachęcenie ludzi do badań

Dziś jak co roku 1 grudnia obchodzimy Światowy Dzień AIDS. Jak wynika z danych WHO od 2000 roku liczba nowych zakażeń HIV spadła o 35%, a liczba zgonów związanych z AIDS o 24%. Po latach mozolnej walki z wirusem, eksperci deklarują, że do 2030 epidemia na świecie zostanie opanowana. O tym co nadal jest wyzwaniem i jak wygląda sytuacja w Polsce rozmawiamy z Anną Marzec-Bogusławską, Dyrektor Krajowego centrum ds. AIDS.

Co po 30 latach od wykrycia HIV jest w Polsce wyzwaniem?

To, że ludzie nadal się zakażają, ale też to, że nie robią badań w kierunku HIV. Stąd połowa zakażonych osób nawet nie wie, że żyje z HIV.

Dlaczego tak jest?

Bo Polacy nie odnoszą ryzyka zakażenia HIV, do siebie. Żeby to zilustrować, powołam się na wyniki badań społecznych które robiła dla nas pracownia IPSOS pod koniec 2014 roku. Z tych badań wyłania się paradoksalny obraz polskiej świadomości – z jednej strony bowiem  85 procent osób na pytanie czemu nie wykonało testu na HIV odpowiedziało, że nie zrobili tego „gdyż problem ich nie dotyczy lub raczej ich nie dotyczy”. Ale w innym pytaniu w ramach tego badania, kiedy pytaliśmy kogo dotyczy problem HIV/AIDS to aż 53 procent  odpowiedziało, że „każdego” , a 50 procent odpowiedziało że „każdy powinien wykonać test w kierunku HIV”. To oznacza mniej więcej taki sposób myślenia: każdy, ale nie ja. To jest największy problem - nie tylko polski. W wielu krajach eksperci zmagają się z podobnym problemem.

Wydaje się, że główną przyczyną tej sytuacji jest irracjonalny lęk. Wystarczy wpisać o wyszukiwarki w Internecie hasło „strach przed testem na HIV” i zobaczyć co piszą internauci. Myślę, że jest to pokłosie propagandy strachu, która istniała na początku epidemii. Może należy przestać traktować HIV jako coś szczególnego? Skoro mamy leki, skoro zakażeni mogą mieć dziecko, partnera. Gdyby nacisk położyć na pozytywne informacje, strach przed badaniem by z czasem malał.

Nie do końca się z tym zgodzę. Bo zakażenia HIV trzeba się bać, ponieważ ciągle jest to zakażenie, które jest śmiertelne. Jednocześnie faktycznie ten irracjonalny lęk jest i paradoksalnie ludzie boją się ludzi zakażonych – nie chcą z nimi pracować, nie chcą z nimi mieszkać, ale… boją się zbadać czy sami przypadkiem nie są zakażeni.

Tymczasem osoby zakażone HIV przecież w żaden sposób nie zagrażają osobom zdrowym w normalnych sytuacjach życia codziennego - wirus zapalenia wątroby typu C (HCV) jest groźniejszy, bo jest bardziej zakaźny.

To prawda. Ale w przypadku HIV nadal funkcjonują stereotypy: stereotyp że problem HIV/AIDS to problem jedynie osób stosujących narkotyki dożylnie, homoseksualistów, czy MSM czyli mężczyzn mających kontakty z mężczyznami. Ten stereotyp tak bardzo się wbił w naszą świadomość, że wykorzenienie go właściwie graniczy z cudem.

W badaniu, które wcześniej cytowałam 47 procent osób odpowiedziało, że jest możliwe lub prawdopodobnie możliwe zakażenie HIV poprzez ukąszenie komara… I mówimy o badaniu z końca 2014 roku! Wiele zakażeń aktualnie obserwujemy w populacji powyżej 50 roku życia. Kobiety bowiem uważają, że jeżeli już nie dotyczy ich problem ciąży, to… nie muszą zabezpieczać się w przygodnych kontaktach lub przy zmianie partnera, bo już nic złego nie może się stać.

Przecież medycyna przeszła ogromną drogę – bardzo dużo wiemy o HIV, a wiedza na ten temat jest powszechniejsza niż w przypadku wielu innych chorób zakaźnych.

Ta wiedza jest, ale my z niej nie korzystamy. Pochodną tego problemu jest to, że lekarze – nie mówię o specjalistach chorób zakaźnych – ale lekarze podstawowej opieki zdrowotnej czy innych specjalizacji rzadko zlecają swoim pacjentom testy w kierunku HIV. A dziś przecież już wszyscy wiemy, że jeżeli przychodzi do nas zadbany, dobrze ubrany pacjent to nie znaczy, że zakażenie HIV jego nie dotyczy. Przy okazji -- bardzo ważna informacja dla lekarzy: jeżeli typowe jednostki chorobowe mają nietypowy przebieg to zawsze należy pomyśleć o tym by zlecić pacjentowi test w kierunki HIV. Także w sytuacji gdy pacjent ciągle choruje, nie do końca wiadomo dlaczego. Pomocne dla lekarzy mogą być rekomendacje, które wydało Polskie Towarzystwo Naukowe AIDS. Opisana jest tam większość sytuacji, w których trzeba koniecznie zlecić pacjentowi test. Są one dostępne na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Naukowego AIDS. Dziś przecież nie ma grup ryzyka, bo to nie przynależność do grupy czyni człowieka bardziej lub mniej podatnym, ale są ryzykowne zachowania. 

Jak kształtują się aktualne dane na temat HIV w Polsce?

Od roku 1985 wykryto ponad 19 tysięcy zakażeń, natomiast szacuje się że w Polsce żyje co najmniej 35 tysięcy osób z HIV. Oznacza to, że Polska jest krajem o niskiej prewalencji. Natomiast to co nas niepokoi to właśnie to duża różnica pomiędzy liczbą wykrytych zakażeń a szacunkową liczbą zakażeń. M.in. dlatego, że to oznacza, że tyle samo osób ile wie o swoim zakażeniu, o nim nie wie. I tu upatrywalibyśmy roli lekarzy -  lekarzy ginekologów, lekarzy pierwszego kontaktu.

95 procent środków z budżetu dotyczącego przeciwdziałania HIV/AIDS w Polsce przeznaczonych jest na leczenie antyretorwirusowe.

Tak. Jest to terapia kosztowna, ale konieczna, bo ratująca życie.

Czy pozostałe środki są to wystarczające środki dla przeciwdziałania HIV/AIDS?

Nie. Środki, które przeznaczane są na profilaktykę powinny być wyższe. Zwrócił uwagę na ten problem nawet tegoroczny raport Najwyższej Izby Kontroli. Jego autorzy podkreślają, że zaniedbania odnośnie działań profilaktycznych, zbyt małe środki na profilaktykę mogą się okazać polityką krótkowzroczną. Ideałem byłoby przeznaczenie na profilaktykę HIV i zakażeń przenoszonych drogą płciową co najmniej 25 procent środków przeznaczanych na leczenie ARV, oczywiście przy założeniu, ze budżet na leczenie nie zostałby pomniejszony.

Rozmawiała: Maja Ruszpel