Zakaz reklamy aptek w Polsce - TSUE uznaje go za niezgodny z prawem UE. Czy będzie powrót do dawnych praktyk? Kary pieniężne za naruszenie zakazu - co teraz?

Przez ostatnie lata obowiązywania całkowitego zakazu reklamy aptek w Polsce organy inspekcji farmaceutycznej wydały mnóstwo decyzji nakładających kary pieniężne. W wielu przypadkach przedsiębiorcy uiścili nałożone na nich kary. Czy te pieniądze można odzyskać? Adwokat Tomasz Siemiński podpowiada jak i kiedy to zrobić.

Obowiązujący w Polsce od lat całkowity zakaz reklamy aptek i ich działalności został uznany przez TSUE za niezgodny z prawem UE. Czy oznacza to powrót do dawnych praktyk reklamowych na rynku aptecznym? Co z postępowaniami dotyczącymi naruszenia zakazu reklamy (zarówno zakończonymi jak i nadal prowadzonymi)?

19 czerwca 2025 r. okazał się dniem przełomowym dla rynku aptecznego w Polsce. Tego dnia Trybunał Sprawiedliwości UE w sprawie C-200/24 uznał, że art. 94a ust. 1 Prawa farmaceutycznego jest niezgodny z prawem UE.

Rozstrzygnięcie to trudno uznać za zaskakujące. Wpisuje się w dotychczasową linię orzeczniczą dotyczącą całkowitych zakazów reklamy, w tym w szczególności potwierdza stanowisko TSUE w sprawie Vanderborght (C-339/15), dotyczącej całkowitego zakazu reklamy usług stomatologicznych.

Konsekwencje wyroku TSUE mogą być jednak daleko idące.

Przede wszystkim w związku z wyrokiem TSUE należy się spodziewać nowelizacji art. 94a ust. 1 Prawa farmaceutycznego. Niezależnie jednak od tego, czy i kiedy taka nowelizacja zostanie przeprowadzona, przedsiębiorcy już teraz mogą wyciągnąć dla siebie korzyści z wyroku.

Zgodnie z art. 94a Prawa farmaceutycznego, zabroniona jest reklama aptek i punktów aptecznych oraz ich działalności. Nie stanowi reklamy informacja o lokalizacji i godzinach pracy apteki lub punktu aptecznego.

Przepisy nie definiują pojęcia reklamy apteki ani reklamy działalności aptek. W praktyce inspekcji farmaceutycznej i w orzecznictwie sądów konsekwentnie przyjmowano bardzo szeroką definicję reklamy. Za reklamę apteki uważa się każde działanie, którego celem jest przyciągnięcie potencjalnych klientów do dokonania zakupu w konkretnej aptece, a przez to zwiększenie obrotów tej apteki. Reklamę apteki może zatem stanowić nawet działanie, które nie jest połączone z przekazywaniem informacji o aptece.

Należy pamiętać, że wyrok TSUE nie powoduje uchylenia art. 94a ust. 1 Prawa farmaceutycznego. Przepis ten nadal obowiązuje w dotychczasowym kształcie, jednak zarówno organy inspekcji farmaceutycznej jak i sądy administracyjne powinny uwzględniać go w postępowaniach dotyczących reklamy aptek.

Organy krajowe są zobowiązane do przyznania wyrokowi TSUE pełnej skuteczności, co oznacza, że nie mogą stosować krajowych przepisów uznanych za niezgodne z prawem unijnym, a także muszą podjąć wszelkie środki w celu zagwarantowania stosowania prawa UE.

Tym samym w toczących się sprawach organy inspekcji farmaceutycznej oraz sądy administracyjne powinny dokonać oceny, czy wyrok TSUE ma w nich zastosowanie.

Doświadczenie uczy jednak, że nie warto czekać na to, czy organ sam z urzędu uwzględni wyrok TSUE. Bezpieczniej przedstawić w tym zakresie swoje stanowisko i wykazać z jakich powodów wyrok TSUE powoduje konieczność umorzenia toczącego się postępowania.

Przez lata obowiązywania całkowitego zakazu reklamy aptek organy inspekcji farmaceutycznej wydały mnóstwo decyzji nakładających kary pieniężne. W wielu przypadkach przedsiębiorcy uiścili nałożone na nich kary.

W związku z tym powstaje pytanie, czy teraz możliwe będzie odzyskanie kwot wpłaconych jako kary pieniężne nałożone za prowadzenie reklamy aptek. W wielu przypadkach będzie taka możliwość. Po pierwsze jednak konieczne będzie podjęcie w tym celu określonych działań przez przedsiębiorcę. Nic tutaj nie zadzieje się samo. Po drugie, z tymi działaniami należy się spieszyć.

Do odzyskania kwot wpłaconych jako kary pieniężne za prowadzenie reklamy aptek konieczne będzie wznowienie postępowań, w wyniku których inspekcja farmaceutyczna nałożyła kary.

Polskie przepisy przewidują możliwość wznowienia postępowania w przypadku, gdy zostało wydane orzeczenie TSUE, które ma wpływ na treść wydanej decyzji. W tym zakresie istotne jest, że dla wznowienia postępowania nie wystarczy, że decyzja została wydana na podstawie art. 94a ust. 1 Prawa farmaceutycznego, który został uznany za niezgodny z prawem UE. Konieczne jest wykazanie, że sposób wykładni przepisów prawa UE przyjęty w wyroku TSUE wymusza wydanie innej decyzji niż ta, która została wydana. Innymi słowy, wznowienie postępowania będzie uzasadnione, jeśli w związku z wyrokiem TSUE postępowanie powinno zostać umorzone, a została nałożona na przedsiębiorcę kara pieniężna.

Do wznowienia postępowania konieczne będzie wniesienie odpowiedniego wniosku (skargi o wznowienie). Inspekcja farmaceutyczna nie będzie wznawiać postępowania z własnej inicjatywy.  

Co istotne, wniosek o wznowienie postępowania może zostać złożony najpóźniej w ciągu miesiąca od dnia publikacji sentencji wyroku TSUE w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Nie ma tutaj znaczenia data wydania wyroku, a data jego publikacji w Dzienniku Urzędowym UE. Jeśli spóźnimy się z wnioskiem, musielibyśmy próbować przywrócić termin, a do tego konieczne byłoby uprawdopodobnienie, że przedsiębiorca bez swojej winy nie miał możliwości dowiedzieć się o wyroku TSUE w terminie miesiąca od jego publikacji w Dzienniku Urzędowym UE. Biorąc pod uwagę rozgłos wokół wyroku, trudno byłoby  przekonać inspekcję farmaceutyczną, że nie mieliśmy możliwości się o nim dowiedzieć. Dlatego termin miesięczny należy traktować jako ostateczny.

Zgodnie z orzecznictwem NSA, ze złożeniem wniosku o wznowienie postępowania nie musimy czekać do publikacji wyroku TSUE w Dzienniku Urzędowym UE. Wnioski mogą być składane już teraz.

Jakie inne możliwości daje wyrok TSUE

Tak jak wskazałem wcześniej, wyrok TSUE nie powoduje uchylenia ani zmiany art. 94a ust. 1 Prawa farmaceutycznego. Mimo to wyrok otwiera cały katalog możliwości prowadzenia działań marketingowych związanych z działalnością aptek, a także rozwoju usług oferowanych przez apteki, które do tej pory były kwestionowane przez inspekcję farmaceutyczną. Szereg działań biznesowych, które były dotąd odkładane na półkę z uwagi na ryzyko związane z naruszeniem zakazu reklamy aptek, może teraz być wdrażanych.

Warto jednak pamiętać, że pomimo wyroku TSUE nie wszystkie działania reklamowe aptek będą dopuszczalne.

W tym zakresie warto wskazać, że reklama aptek podlega nie tylko przepisom Prawa farmaceutycznego, ale też innych regulacji reklamowych. Tym samym reklama nie powinna m.in. wprowadzać odbiorców w błąd.

Czas pokaże jaki wpływ na marketing aptek będzie miał powyższy wyrok TSUE. Pozostaje mieć nadzieję, że państwo polskie jak najszybciej wdroży odpowiednie regulacje, które będą zapewniały z jednej strony realizację prawa aptek do promocji, a z drugiej przestrzeganie odpowiednich standardów tych działań.