Szczepienia przeciw HPV zatrzymują falę nowotworów. W Polsce wyszczepialność sięga 8 proc., w Australii 80 proc.

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) odpowiada już za około 5 proc. wszystkich nowotworów na świecie. To nie jest marginalny problem epidemiologiczny, lecz jedno z największych wyzwań współczesnej profilaktyki onkologicznej. Każdego roku ponad 625 tys. kobiet i blisko 70 tys. mężczyzn słyszy diagnozę nowotworu wywołanego przez HPV. W Polsce sytuacja również pozostaje alarmująca. W 2023 r. odnotowano niemal 3,5 tys. nowych zachorowań na nowotwory zależne od HPV oraz ponad 2 tys. zgonów. W Międzynarodowy Dzień Świadomości HPV eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych apelują o konsekwentne działania profilaktyczne i wyrażają poparcie dla zapowiedzi Ministerstwo Zdrowia dotyczących wprowadzenia obowiązku szczepień przeciw HPV.

W przestrzeni publicznej zakażenie wirusem HPV wciąż bywa postrzegane jako problem wyłącznie kobiet. Tymczasem patogen przenoszony jest przez osoby obojga płci, a ryzyko kontaktu z nim w ciągu życia wynosi od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu procent.

Dane z 2022 roku pokazują pełną skalę zagrożenia. Rak szyjki macicy pozostaje najczęstszą przyczyną zgonów spośród nowotworów zależnych od HPV – zmarło na niego blisko 1,4 tys. kobiet. Jednak coraz większym wyzwaniem stają się nowotwory atakujące obie płcie: rak odbytu oraz nowotwory głowy i szyi odpowiadają łącznie za ponad 760 zachorowań i około 500 zgonów rocznie. Do tego dochodzi rak prącia, z powodu którego zmarło blisko 40 mężczyzn. Łączny bilans to około 2 tys. zgonów rocznie związanych z HPV w Polsce.

Debata o powszechnych szczepieniach przeciw HPV często koncentruje się na kosztach dla budżetu państwa. Tymczasem eksperci podkreślają, że brak profilaktyki generuje wielokrotnie wyższe wydatki w przyszłości.

Według analiz Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji roczne koszty leczenia chorób wywołanych przez HPV w Polsce wynoszą około 842 mln zł. Dodatkowo blisko 736 mln zł rocznie to straty związane z utraconą produktywnością – pacjenci zmagający się z nowotworami wypadają z rynku pracy i życia społecznego.

W skali globalnej potencjał profilaktyki jest jeszcze bardziej widoczny. Szacuje się, że szczepienia przeciw HPV mogłyby każdego roku zapobiec nawet 252 tys. zgonów, a oszczędności dla światowej gospodarki mogłyby sięgnąć 72 mld dolarów rocznie.

Doświadczenia krajów takich jak Wielka Brytania czy Szwecja pokazują, że klucz do sukcesu leży w przeniesieniu programu szczepień do szkół. To rozwiązanie systemowe, które zdejmuje z rodziców obowiązek organizowania wizyt i pilnowania terminów.

Obecnie w Polsce bezpłatne szczepienia przeciw HPV obejmują dzieci i młodzież w wieku 9–14 lat. Eksperci postulują rozszerzenie programu nawet do 26. roku życia, argumentując, że to okres wciąż korzystny dla skutecznej profilaktyki.

Eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych zwracają uwagę, że skuteczność programu zależy nie tylko od dostępności szczepionki, ale także od organizacji systemu. Rekomendują stabilne finansowanie, rozszerzenie grup wiekowych oraz bieżące monitorowanie poziomu wyszczepialności.

Kluczową rolę może odegrać e-zdrowie. Badania pokazują, że automatyczne przypomnienia SMS lub e-mail o kolejnych dawkach zwiększają szansę na ukończenie pełnego cyklu szczepień nawet o kilkadziesiąt procent.

Według najnowszych analiz i oficjalnych danych po rozpoczęciu ogólnopolskiego programu bezpłatnych szczepień przeciw HPV:

- W pierwszym roku działania programu (od 1 czerwca 2023 r. do połowy 2024 r.) wykonano łącznie prawie 270 000 szczepień HPV – w tym ponad 168 000 u dziewcząt i ponad 100 000 u chłopców, co pokazuje szybkie tempo narastania zainteresowania szczepieniami po wprowadzeniu refundacji i centralnego programu.

- Dane z Ministerstwa Zdrowia wskazują, że niemal 300 000 dzieci zostało zaszczepionych przeciw HPV od czerwca 2023 r., a po rozszerzeniu programu we wrześniu 2024 r. łączna liczba zaszczepionych wzrosła do ponad 450 000 osób, co świadczy o dynamicznym wzroście skali szczepień.

- Pomimo wzrostu liczb, poziom wyszczepialności w populacji docelowej wciąż pozostaje stosunkowo niski (około 8-9 proc. w grupie wiekowej objętej programem, tj. dzieci w wieku 9–14 lat), a w poszczególnych województwach dane różnią się znacząco, w zależności od poziomu edukacji i dostępności usług medycznych.

W Australii tragedia raka szyjki macicy jest dziś znacznie mniejsza niż w wielu innych krajach — dzięki szeroko prowadzonemu programowi szczepień przeciw HPV i bardzo dobrze zorganizowanemu programowi badań przesiewowych. Według danych "Cancer Australia", w 2021 r. zdiagnozowano 957 nowych przypadków raka szyjki macicy, a na rok 2025 szacuje się około 946 nowych zachorowań.

To przekłada się na ok. 6,7–7,3 nowych przypadków na 100 000 kobiet rocznie, co jest jedną z najniższych zachorowalności na świecie.

Dane te pokazują:

• Wskaźnik zachorowalności znormalizowany wieku (ASR) wyniósł około 7,3 na 100 000 kobiet w 2021 r., z prognozą ok. 6,7 na 100 000 w 2025 r.

• Liczba nowych przypadków w 2021 r. była niższa niż w latach wcześniejszych (np. ok. 967 w 1982 r.), co odzwierciedla efekty programów profilaktycznych.

Eksperci w Australii ocenili, że kraj ten jest na dobrej drodze, by jako jeden z pierwszych na świecie wyeliminować raka szyjki macicy jako problem zdrowia publicznego, głównie dzięki wysokim wskaźnikom szczepień przeciw HPV i skutecznemu programowi badań cytologicznych

W Australii, według danych z najnowszego raportu National Cervical Screening Program monitoring report 2025, około 80–81% dziewcząt w wieku do 15 lat otrzymało przynajmniej jedną dawkę szczepionki przeciw HPV do 2024 r. (mierzone przed 15. urodzinami). Wskaźnik ten dotyczy także chłopców, gdzie pokrycie było nieco niższe, ale również utrzymuje się wokół ok. 78–80 proc.

Dane te odzwierciedlają trend spadkowy w pokryciu szczepieniami w ostatnich latach – w 2020 r. pokrycie było na poziomie ok. 86-87 proc., a obecnie utrzymuje się poniżej tego poziomu, co powoduje, że Australia nie osiąga jeszcze celu 90 proc. pokrycia zalecanego przez WHO do 2030 r.

Wyniki kwartalnych zestawień pokazują, że w 2025 r. wskaźniki wyszczepialności nadal oscylują wokół 80-82 proc. wśród dziewcząt, z pewnymi różnicami regionalnymi, co oznacza, że mimo spadków ogólny poziom immunizacji pozostaje wysoki, choć poniżej aspiracyjnego celu eliminacji raka szyjki macicy.