Światowy dzień zdrowia. 70 lat medycyny w pigułce

Światowy Dzień Zdrowia obchodzony jest corocznie 7 kwietnia. Został on ustanowiony w 1948 roku przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) jako rocznica powstania tej organizacji. Jak ewoluowało zdrowie i gdzie jesteśmy, w dniu 70-tej rocznicy powstania WHO?

W 1948 roku, kiedy to Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ustanowiła Światowy Dzień Zdrowia, tematem przewodnim organizacji było "Zdrowie dla wszystkich".

Celem tego tematu było podkreślenie znaczenia zdrowia dla ludzkiego rozwoju oraz propagowanie idei, że każdy człowiek ma prawo do najwyższego możliwego standardu zdrowia bez względu na wiek, rasę, pochodzenie etniczne, religię czy kraj pochodzenia.

70 lat później, kiedy cały świat łapie oddech wytchnienia, z wciąż trwającej pandemii COVID-19, w dobie dyskusji o medycynie 4.0, założony przez WHO w pierwszym roku funkcjonowania cel, niezrealizowany pozostaje aż po dziś. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia z 2021 r., około połowa światowej populacji (ponad 3,7 mld ludzi) wciąż nie ma dostępu do podstawowej opieki zdrowotnej.

Z jakimi wyzwaniami mierzyliśmy się przez ostatnie 69 Światowych Dni Zdrowia i jakie rewolucje w zdrowiu zaszły przez ostatnie 70 lat?

W ciągu ostatnich 70 lat ludzkość mierzyło się z kilkoma kryzysami zdrowotnymi, w tym z licznymi pandemiami, m.in.;

1. Pandemia grypy azjatyckiej (1957-1958) - spowodowana wirusem H2N2, wywołała około 1-2 miliony zgonów na całym świecie.

2. Pandemia grypy Hongkong (1968-1969) - spowodowana wirusem H3N2, wywołała około 1 miliona zgonów na całym świecie.

3. Epidemia AIDS (od lat 80. XX wieku) - wywołana wirusem HIV do dziś pozostaje globalnym wyzwaniem zdrowotnym, choć liczba zakażeń jak i śmiertelność pacjentów z HIV, dzięki nowym terapiom i świadomości pacjentów zdecydowanie zmalała. WHO szacuje, że od początku ogłoszenia epidemii około 84 mln ludzi zostało zakażonych wirusem HIV. Zmarło około 40 mln osób.

   Reklama

4. Pandemia grypy H1N1 (2009-2010) - wywołana wirusem grypy H1N1, spowodowała około 18 000 zgonów na całym świecie.

5. Pandemia COVID-19 (od 2019) - wywołana przez wirusa SARS-CoV-2, wywołała globalny kryzys zdrowotny i społeczny, oraz spowodowała miliony zgonów na całym świecie. Do tej pory na świecie potwierdzono ponad 762 mln zakażeń wirusem SARS-CoV-2. Z powodu COVID-19 zmarło ponad 6,8 mln pacjentów.

Każde pokolenie od 1948 r. było świadkiem choć jednego, rewolucyjnego odkrycia w medycynie i choć ciężko byłoby zliczyć wszystkie, to należy wyróżnić choćby te, których odkrywcy otrzymali Nagrodę Nobla na przestrzeni tych lat:

1. Teoria genów - w 1962 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Francis Crick, James Watson i Maurice Wilkins za odkrycie struktury DNA i teorię, że geny kontrolują procesy życiowe.

2. Wirusy - w 1975 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali David Baltimore, Renato Dulbecco i Howard Martin Temin za odkrycie, jak wirusy zmieniają genetyczny materiał komórek.

3. Interferony - w 1988 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Jean Dausset, George Hitchings i Gertrude Elion za odkrycie interferonów i ich zastosowanie w leczeniu chorób zakaźnych i nowotworów.

   Reklama

4. RNA - w 2006 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Andrew Fire i Craig Mello za odkrycie RNA interferencyjnego, co pozwoliło na zrozumienie, jak komórki kontrolują ekspresję genów i przyczyniło się do opracowania nowych terapii genowych.

5. CRISPR/Cas9 - w 2020 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymały Emmanuelle Charpentier i Jennifer A. Doudna za odkrycie tzw. "nożyczek genetycznych" CRISPR/Cas9. Korzystając z nich, naukowcy mogą zmieniać DNA organizmów z niezwykle dużą precyzją. Technologia już wykorzystywana jest w leczeniu nowotworów czy chorób genetycznych.

   Reklama

Wyżej wymienione odkrycie wywarły ogromny wpływ na nasze codzienne życie. A to nie wszystko, bo kilkadziesiąt ostatnich lat przyniosło wiele technologii, bez których dziś skuteczne leczenie i precyzyjna diagnostyka byłaby niemożliwa. Ostatnie lata to pojawienie się:

1. Tomografia komputera - od lat 70. do dziś, stała się powszechnie stosowaną metodą diagnostyczną.

2. MRI - to kolejna metoda diagnostyczna, która pozwala na uzyskanie szczegółowych obrazów wewnętrznych tkanek i narządów, bez konieczności stosowania promieniowania jonizującego.

   Reklama

3. Endoskopy - to narzędzia diagnostyczne i terapeutyczne, które pozwalają na badanie wnętrza ciała za pomocą kamer i narzędzi chirurgicznych, wprowadzonych przez małe otwory w ciele pacjenta.

4. Sztuczne zastawki serca - to wyroby medyczne, które zmieniły losy milionów ludzi cierpiących na choroby serca. Dzięki nim można zastąpić uszkodzone zastawki serca i przywrócić pacjentom normalne funkcjonowanie.

Na przestrzeni 70 lat praktycznie każde pokolenie, mierzyło się z ryzykiem związanym z globalnymi pandemiami. Dzięki wysiłkom naukowców, skutecznie opanowaliśmy lub zredukowaliśmy zagrożenia, które niosły choroby takie jak;

1. Ospa – Ostatni przypadek ospy prawdziwej miał miejsce w 1978 a dwa lata później, WHO ogłosiła, że ospa została całkowicie wyeliminowana z populacji ludzkiej.  W XX wieku na ospę zmarło około 300 mln ludzi, a jeszcze w latach 50, każdego roku na świecie, na ospę chorowało około 50 mln osób. 

2. Polio – polio (inaczej choroba Heinego-Medina) była chorobą, która była powszechnie występująca w pierwszej połowie XX wieku i powodowała porażenie. Dzięki skutecznej kampanii szczepień, od 1988 r. udało się zmniejszyć liczbę przypadków zachorowania na polio na świecie aż o 99 procent. Zyskujące na popularności ruchy antyszczepionkowe wpłynęły na to, że w latach 2019-2020 liczba przypadków polio na całym świecie potroiła się, stwierdzono ponad tysiąc przypadków w prawie 30 krajach.

   Reklama

3. Choroby układu oddechowego – dzięki postępowi w medycynie i technologii, choroby układu oddechowego, takie jak zapalenie płuc, gruźlica, czy grypa, stały się bardziej kontrolowalne.

70 lat rozwoju medycyny przyniosły nam także duże osiągnięcia w obszarach:

1. Chorób serca i układu krążenia - postęp w medycynie, zwłaszcza w dziedzinie kardiologii, pozwolił na rozwój nowych terapii, takich jak leki obniżające ciśnienie krwi, statyny, czy terapie przeciwzakrzepowe, które zrewolucjonizowały leczenie chorób serca i układu krążenia. Dzięki temu wiele chorób, takich jak miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, czy choroby wieńcowe, stało się lepiej kontrolowane lub całkowicie uleczalne.

   Reklama

2. Nowotworów - dzięki postępowi w dziedzinie onkologii i rozwoju nowych terapii, takich jak chemioterapia, radioterapia, immunoterapia, czy terapia genowa, wiele rodzajów raka stało się uleczalnych lub bardziej kontrolowalnych.

3. Cukrzycy - dzięki postępowi w dziedzinie endokrynologii i diabetologii, leczenie cukrzycy typu 1 i 2 stało się bardziej skuteczne i uleczalne. Opracowano również nowe terapie, takie jak pompki insulinowe, czy terapie genowe, które mają na celu skuteczne leczenie tej choroby.

   Reklama

4. Chorób genetycznych - dzięki postępowi w dziedzinie genetyki i opracowaniu nowych terapii genowych, takich jak terapia genowa i terapia komórkowa, wiele chorób genetycznych, takich jak mukowiscydoza, hemofilia, choroba Huntingtona, stało się bardziej kontrolowalne i uleczalne.

Ostatnie dziesięciolecia to także ogromny postęp w transplantologii. Niespełna 60 lat temu wykonano pierwszy przeszczep nerek. Od tego czasu, transplantologia nabrała wiatru w żagle, a lekarze i naukowcy odkrywali coraz nowsze sposoby transplantacji narządu. W 1967 roku przeprowadzono pierwszy udany przeszczep serca w RPA, a w latach 80. i 90. XX wieku opracowano skuteczne metody transplantacji wątroby, płuc i trzustki.

Perspektywa zastąpienia niedziałających narządów wydaje się być jeszcze ciekawsza. Dziś, naukowcy są w stanie wydrukować w 3D różne struktury anatomiczne, w tym kości, chrząstki, skórę, tkankę tłuszczową i naczynia krwionośne. Równolegle prowadzone są zaawansowane badania w celu wydruku bionicznych narządów, takich jak nerki, wątroba czy serce.

Według szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych, liczba ludności na świecie w 1948 roku wynosiła około 2,5 miliarda osób. Dziś, na świecie jest nas ponad 7,9 mld.  

70 lat temu, rocznie umierało około 131 mln osób, przy 141 mln urodzeń. W 2022 r. odnotowano już "jedyne" 56 mln zgonów przy 135 mln urodzeniach. 

Co więcej, estymowana długość życia obywateli świata wzrosła o około połowę, z 47 do 73 lat. Jakie wyzwania zdrowotne stoją przed światem do osiągnięcia długowiecznego życia?

Przez ten czas, mimo poprawy jakości diagnostyki, leczenia i świadomości ludzi na temat zdrowia, na szczycie najczęstszych powodów zgonów pozostają choroby układu krążenia, choroby płuc oraz choroby nowotworowe. Wydłużenie średniej długości życia, prowadzi także do większej liczby osób starszych, a wraz z wiekiem zwiększa się ryzyko wystąpienia poważnych chorób przewlekłych. Tym samym, dużym wyzwaniem zdrowotnym globalnie, są choroby układu oddechowego, choroby układu trawiennego oraz urazy.

Na przestrzeni lat zmieniły się wyzwania zdrowotne. Obecnie, odnotowywany jest stały wzrost zgonów spowodowanych; wysokim ciśnieniem krwi, wysokim poziomem cukru, zanieczyszczeniem powietrza, otyłości czy palenia.  

Dane: WHO, PZH, Our World in Data