Raport NIK o COVID-19 w Polsce: chaos, błędy rządu PiS i miliardowe straty publiczne

Najwyższa Izba Kontroli przedstawiła wyniki dziewięciu kluczowych kontroli dotyczących działań państwa w okresie pandemii COVID-19. Raport NIK ujawnia skalę chaosu, nietrafionych decyzji i nieprawidłowości finansowych. Według ustaleń tylko na walkę z epidemią wydano 271 miliardów złotych, z czego ponad 20 miliardów oceniono jako wydatkowane niegospodarnie.

Prezes NIK Marian Banaś podkreślił, że państwo nie było przygotowane na epidemię mimo istnienia odpowiednich przepisów. Specustawa COVID-owa wprowadziła dodatkowe ograniczenia, ale zniosła mechanizmy chroniące przed nieprawidłowym wydatkowaniem środków publicznych. Prezes Banaś przypomniał, że złożył wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją RP, jednak do dziś nie został on rozpatrzony.

Według prezesa, pomoc dla przedsiębiorców w latach 2020–2021 była źle zaprojektowana i udzielana bez kontroli. Jak stwierdził:

P.o. dyrektor Departamentu Zdrowia NIK Marcin Stolarczyk przypomniał, że pierwszy przypadek COVID-19 w Polsce zanotowano 4 marca 2020 roku, a stan epidemii obowiązywał od 20 marca 2020 do 30 czerwca 2023.

Analiza NIK wykazała, że liczba przypadków COVID-19 nigdy nie przekroczyła liczby zachorowań na grypę z lat poprzednich. Jednak problemem była nadwyżka umieralności. W 2020 roku liczba zgonów wzrosła o 16,5 proc. względem 2019 roku, a w 2021 roku osiągnęła rekordowy poziom 519 517. Łączny wzrost zgonów w latach 2020–2022 w porównaniu do średniej z lat 2015–2019 wyniósł 239 506.

COVID-19 był przyczyną odpowiednio 8,7 proc. zgonów w 2020 roku, 17,9  proc. w 2021 i 6,7 proc. w 2022 roku. Największy udział w zgonach ogółem miały jednak choroby układu krążenia i nowotwory.

NIK szczegółowo przeanalizowała wydatki na szpitale tymczasowe. Utworzono 33 placówki za łączną kwotę 941,6 mln zł, w tym 14 uznano za zbędne. Koszt ich utrzymania do kwietnia 2022 roku wyniósł aż 7 mld zł, podczas gdy na faktyczne leczenie pacjentów wydano mniej niż 5 mln zł.

Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów była Arena Netto w Szczecinie. Na jej utworzenie i utrzymanie wydano ponad 29 mln zł, a nie przyjęto tam ani jednego pacjenta.

Kontrola wykazała, że minister zdrowia nierzetelnie oszacował potrzeby dotyczące zakupu szczepionek. Zawarto umowy na nadmiarowe dostawy warte 8,4 mld zł. Część szczepionek uległa przeterminowaniu, inne rozdysponowano w formie darowizn, a ich utylizacja kosztowała dodatkowo 800 mln zł. Łączna strata wyniosła blisko 10 mld zł.

W odpowiedzi na pytanie Polskiej Agencji Prasowej, Departament Zdrowia NIK doprecyzował:

Jak dodano, NIK w lutym 2025 roku złożyła w tej sprawie zawiadomienie do prokuratury.

Kontrole ujawniły liczne nieprawidłowości w realizacji Narodowego Programu Szczepień. Wykryto przypadki szczepień wykonywanych po terminie ważności preparatu oraz brak dokumentacji zgody pacjentów.

Dane o niepożądanych odczynach poszczepiennych były niespójne – w ciągu dziewięciu dni odnotowano rozbieżności w aż 63 proc. raportów przekazywanych KPRM.

Z Funduszu Kompensacyjnego Szczepień Ochronnych w latach 2022–2024 wpłynęło 1859 wniosków, z czego 1839 dotyczyło szczepień przeciw COVID-19. Świadczenia przyznano 265 osobom na łączną kwotę 5,6 mln zł, a maksymalną kwotę 100 tys. zł otrzymało dziewięć osób.

NIK odnotowała przypadki zakupu respiratorów i środków ochrony osobistej, które były niekompletne, niesprawne lub nie spełniały polskich norm.

P.o. rzecznik NIK Marcin Marjański, odpowiadając na pytania dziennikarzy, wyjaśnił:

P.o. wicedyrektor Departamentu Zdrowia Marlena Połetek-Fudala podkreśliła, że wprowadzone przez rząd PiS ograniczenia dotyczyły wolności osobistej, swobody przemieszczania się, prawa do zgromadzeń, prowadzenia działalności gospodarczej oraz dostępu do edukacji i wymiaru sprawiedliwości. Wielokrotnie podważano ich konstytucyjność, a sądy administracyjne orzekały o braku podstaw prawnych do nakładania kar.

Raport NIK o COVID-19 jednoznacznie wskazuje na chaos organizacyjny, nieefektywność wydatków publicznych i błędy decyzyjne. Izba zarekomendowała m.in. stworzenie efektywnego systemu wymiany informacji w ochronie zdrowia, rezygnację z tworzenia specjalnych specustaw ograniczających prawa obywatelskie oraz wzmocnienie nadzoru nad wydatkami publicznymi w sytuacjach kryzysowych.

Jak podsumował Marian Banaś: