Psychogastroenterologia w zaburzeniach osi mózg-jelito: model opieki ograniczający koszty i skracający diagnostykę

Dziś wiemy, że w takich schorzeniach jak IBS kluczowe znaczenie ma zaburzona komunikacja pomiędzy jelitami, mikrobiotą, układem immunologicznym i ośrodkowym układem nerwowym. Standardowe postępowanie oparte wyłącznie na diecie i farmakoterapii bywa niewystarczające, gdy objawy utrzymują się mimo prawidłowego leczenia, nawracają po infekcjach, nasilają się pod wpływem stresu lub towarzyszy im lęk i katastrofizacja objawów. W takich sytuacjach pominięcie komponenty psychologicznej sprzyja utrwalaniu dolegliwości, zamiast ich realnej kontroli - wskazuje ekspert.

Największe znaczenie ma wczesne rozpoznanie zaburzeń osi jelito-mózg i jasne zakomunikowanie pacjentowi, że mamy do czynienia z realnym, biologicznie uwarunkowanym zaburzeniem regulacji, a nie brakiem choroby. Potrzebna jest współpraca gastroenterologa, psychologa lub psychoterapeuty i dietetyka klinicznego, a także interwencje ukierunkowane na modulację osi jelito-mózg, w tym terapia poznawczo-behawioralna oraz techniki pracy z lękiem i uwagą. Równie ważna jest racjonalna diagnostyka, czyli unikanie powtarzania badań bez wskazań alarmowych. Zintegrowany model pozwala przerwać błędne koło kolejnych konsultacji i niepotrzebnych procedur, które często nie poprawiają stanu pacjenta, a potrafią go nasilać. Psychogastroenterologia nie jest psychologizowaniem objawów ani zastępowaniem leczenia somatycznego psychoterapią. To podejście oparte na danych neurobiologicznych, w którym interwencje psychologiczne wpływają na nadwrażliwość trzewną i funkcjonowanie osi jelito-mózg. Z perspektywy systemowej to model, który może zmniejszyć koszty opieki i poprawić jakość życia dużej grupy pacjentów - podkreśla prof. Marlicz.

Ze względu na wzajemne zależności między ośrodkowym układem nerwowym a przewodem pokarmowym (połączenia na poziomie anatomicznym, hormonalnym i immunologicznym) zależności te są dwukierunkowe. Konsekwencją tego jest np. to, że wg aktualnych badań możemy przyjąć, że  pacjenci, u których diagnozujemy zaburzenia lękowe lub depresyjne mają 2 razy większe ryzyko IBS, z kolei u pacjentów z IBS stwierdza się znacznie większe ryzyko rozwoju objawów lękowo-depresyjnych. Ogromne znaczenie w tych procesach odgrywa również mikrobiota jelitowa. O istotnym wpływie klinicznym mówimy wtedy, gdy obecność objawów, czy to ze strony przewodu pokarmowego, czy to dotyczących sfery psychicznej, w sposób istotny wpływa na zdrowie i zaburza funkcjonowanie pacjenta w różnych sferach - zauważa prof. Bryńska.

Reklama

Taką formą opisu jest tzw. konceptualizacja. Pozwala zrozumieć, skąd bierze się stres u konkretnego pacjenta i w jaki sposób przekłada się na funkcjonowanie oraz objawy ze strony przewodu pokarmowego. Ułatwia też wychwycenie, czy i w jakim stopniu przebieg dolegliwości mogą pogarszać współwystępujące objawy psychiczne, na przykład lękowe, depresyjne lub związane z zaburzeniami osobowości. To ujęcie opiera się na modelu bio-psycho-społeczno-kulturowym. Uwzględnia czynniki predysponujące, wywołujące i podtrzymujące, a także czynniki ochronne. W praktyce obejmuje ocenę zasobów i deficytów pacjenta oraz jego otoczenia, obecności zaburzeń psychicznych i innych chorób somatycznych, doświadczeń trudnych lub traumatycznych, aktualnych stresorów psychospołecznych, używania lub nadużywania substancji psychoaktywnych, a także poziomu wglądu w problem i stosowanych strategii radzenia sobie ze stresem, emocjami i objawami. Dopiero tak uporządkowana analiza pozwala dobrać adekwatne oddziaływania. Mogą one obejmować psychoedukację, dialog motywacyjny wspierający zmianę zachowań prozdrowotnych, edukację emocjonalną i trening regulacji emocji, uważność i relaksację, techniki biofeedback, trening asertywności, naukę adaptacyjnych sposobów radzenia sobie ze stresem i rozwiązywania problemów, a także pracę nad rozpoznawaniem i modyfikacją nieadaptacyjnych wzorców myślenia, które nasilają negatywne emocje i objawy somatyczne. Elementem interwencji bywa również praca z otoczeniem pacjenta tak, aby wsparcie, wymagania i reakcje na objawy sprzyjały poprawie, a nie utrwalaniu dolegliwości - podkreśla prof. Bryńska.

Reklama

Duże znaczenie ma to jak pacjent interpretuje znaczenie objawów w kontekście własnej samooceny i czy używa głównie niekonstruktywnych sposobów myślenia w obszarze dotyczącym choroby, co przekłada się niestety na zaostrzenie objawów - wskazuje ekspertka.

Celem leczenia jest szeroko rozumiana poprawa jakości życia pacjenta przez wdrożenie skuteczniejszych sposobów radzenia sobie ze stresem, zarówno związanym z doświadczonymi objawami, co bezpośrednio wpływa na obniżenie nasilenia objawów zaburzeń osi jelito-mózg, jak i stresie obecnym w innych obszarach funkcjonowania pacjenta. Drogi prowadzące do realizacji tego celu u każdej osoby są inne, najczęściej skupiają się na szeroko pojętej nauce relaksacji, rozwijaniu umiejętności lepszego zarządzania emocjami i rozwiązywania problemów oraz umiejętności konstruktywnego dyskutowania z nieprzystosowawczymi myślami. Efektem oddziaływań jest lepsze samopoczucie, większa pewność siebie i umiejętność odnajdywania nowych, dostępnych sposobów wartościowania życia nawet w sytuacji przewlekłej choroby.

Naszą intencją było realne zaadresowanie jednej z największych luk współczesnego systemu ochrony zdrowia - braku skoordynowanej, interdyscyplinarnej opieki nad pacjentami z chorobami przewodu pokarmowego, w których ogromną rolę odgrywają czynniki psychiczne, stres, regulacja emocji i funkcjonowanie osi mózg-jelita. W praktyce klinicznej widzimy dziś tysiące pacjentów, którzy latami krążą pomiędzy gabinetami gastroenterologów, dietetyków i lekarzy POZ, wykonując kolejne kosztowne badania, bez trwałej poprawy jakości życia. Tymczasem badania jednoznacznie pokazują, że w takich jednostkach jak IBS, IBD, choroby czynnościowe czy zaburzenia osi jelitowo-mózgowej skuteczne leczenie wymaga połączenia wiedzy medycznej i psychoterapeutycznej. Dlatego powstał jako pierwszy w Polsce kompleksowy program edukacyjny, który integruje: psychoterapię (szczególnie poznawczo-behawioralną), gastroenterologię, psychiatrię oraz dietetykę kliniczną. Kurs kierujemy przede wszystkim do: psychoterapeutów i psychologów klinicznych, lekarzy (gastroenterologów, psychiatrów, lekarzy POZ), dietetyków klinicznych, innych specjalistów pracujących z pacjentami przewlekle chorymi cierpiącymi z zaburzenia osi mózgowo-jelitowej - zaznacza Szyman.

Reklama

Po pierwsze, psychogastroenterologia nie jest niszą, lecz jednym z kluczowych obszarów nowoczesnej opieki zdrowotnej. Pacjenci z zaburzeniami jelitowymi, chorobami przewlekłymi generują dziś bardzo wysokie koszty dla systemu: absencje w pracy, długotrwałe leczenie i hospitalizacje. Wczesna, skoordynowana interwencja psychoterapeutyczna znacząco te koszty obniża i poprawia komfort życia pacjentów. Po drugie, ogromną wartością okazała się wspólna perspektywa lekarzy i terapeutów. Uczestnicy podkreślali, że dopiero zrozumienie wzajemnych kompetencji pozwala budować realne ścieżki leczenia. Po trzecie, widzimy bardzo silną potrzebę praktycznych modeli współpracy, a nie wyłącznie wiedzy teoretycznej. Dlatego w kolejnych edycjach chcemy jeszcze mocniej akcentować case studies, pracę zespołową i narzędzia koordynacji opieki. Priorytety na kolejne edycje to:dalsze wzmacnianie interdyscyplinarnego charakteru programu, jeszcze silniejsze osadzenie kursu w standardach międzynarodowych oraz budowanie środowiska specjalistów, którzy realnie współpracują wokół pacjenta.