Początki demencji wyczytane ze „Świata Dysku”

Powieści Terry’ego Pratchetta mogły zawierać oznaki rozwijającej się demencji nawet dziesięć lat przed postawieniem formalnej diagnozy — wynika z badań brytyjskich naukowców. Badacze przeanalizowali, jak na przestrzeni lat zmieniało się słownictwo używane przez autora „Świata Dysku”.

Naukowcy skupili się na tzw. różnorodności leksykalnej, czyli bogactwie języka obejmującym m.in. synonimy, idiomy, terminy specjalistyczne oraz zapożyczenia. Przeanalizowano 33 powieści z cyklu, zwracając szczególną uwagę na rzeczowniki i przymiotniki. Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Brain Sciences.

Analiza wykazała, że język użyty w powieści „Ostatni kontynent” z 1998 roku był wyraźnie mniej złożony niż w poprzednich dziełach pisarza. Co istotne, książka ta powstała niemal dekadę przed zdiagnozowaniem u Pratchetta rzadkiej odmiany choroby Alzheimera — zaniku korowego tylnego (PCA).

Kierujący badaniami psycholog dr Thom Wilcockson z Uniwersytetu Loughborough podkreślił, że wczesne rozpoznanie demencji lub choroby Alzheimera daje szansę na wdrożenie działań spowalniających postęp choroby, zanim dojdzie do nieodwracalnych uszkodzeń mózgu.

Obecnie choroby otępienne są zwykle diagnozowane dopiero na zaawansowanym etapie. Są one związane z nagromadzeniem toksycznych białek w mózgu, które prowadzi do obumierania komórek nerwowych.

Jak zaznaczyła lingwistka dr Melody Pattison z Uniwersytetu w Cardiff, zmiany w języku powieści Pratchetta były raczej niezauważalne dla przeciętnego czytelnika.

Co ważne, późniejsze książki autora nie były mniej ambitne — często były wręcz dłuższe. Jednak analiza komputerowa wykazała, że pisarz korzystał z coraz mniejszego zasobu słów i częściej powtarzał te same wyrazy.

Zdaniem autorów badania zastosowana metoda analizy języka może w przyszłości pomóc we wczesnym wykrywaniu chorób neurodegeneracyjnych. Podobne zmiany można śledzić w codziennych tekstach tworzonych przez ludzi — w e-mailach, postach w mediach społecznościowych czy wiadomościach w komunikatorach.

Terry Pratchett opublikował ponad 70 książek w ciągu niemal 45 lat kariery. Największą sławę przyniósł mu humorystyczny cykl fantasy „Świat Dysku”, obejmujący ponad 40 tomów. Jego książki sprzedały się w ponad 85 milionach egzemplarzy i zostały przetłumaczone na 37 języków.

O chorobie Alzheimera, zdiagnozowanej w 2007 roku, mówił publicznie i mimo postępującej choroby kontynuował pisanie. Zmarł w 2015 roku w wieku 66 lat.

Wpływ choroby Alzheimera na język badano już wcześniej. W 2014 roku naukowcy z Uniwersytetu w Groningen analizowali twórczość Iris Murdoch, u której chorobę zdiagnozowano w wieku 76 lat.

Lingwiści przyglądali się także powieściom Agathy Christie. Choć nigdy formalnie nie potwierdzono u niej demencji, analiza językowa jej późniejszych książek wskazywała na zmiany charakterystyczne dla chorób otępiennych.